Yabancılar Hukuku Rehberi: İkamet, Çalışma İzni, Deport ve Vatandaşlık

Bu sayfa, Türkiye'de yabancıların karşılaştığı hukuki süreçlerin haritasıdır. Her başlıkta kuralın özü, süresi ve dayanağı kısaca verilir; ayrıntı bağlantısı verilen rehberde anlatılır. Sorununuzun hangi alana girdiğinden emin değilseniz önce Durumunuza göre ilk adım bölümüne bakın.

Yabancılar Hukuku Nedir?

Yabancılar hukuku, Türk vatandaşı olmayan kişilerin Türkiye'ye girişini, Türkiye'de kalışını ve çalışmasını, sınır dışı edilmesini, giriş yasaklarını ve Türk vatandaşlığını kazanmasını düzenleyen kurallar bütünüdür. Temel kaynaklar şunlardır:

• 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK): vize, ikamet izni, giriş yasağı, sınır dışı etme ve idari gözetim.
• 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu: çalışma izni ve ret kararına itiraz.
• 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu: genel yoldan, evlenme yoluyla ve istisnai yoldan vatandaşlık.
• 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK): bu işlemlere karşı açılan davalar.

Kanun metni tek başına sonucu belirlemez. Göç İdaresinin uygulaması, idarenin takdir yetkisi ile Anayasa Mahkemesi ve Danıştay kararları da belirleyicidir. Aynı başlık altındaki iki dosya; ihlal süresi, önceki kayıtlar ve tebliğ tarihine göre farklı sonuçlanabilir.

Yabancılar Hukukunda Kritik Süreler

Bu alanda hak kaybının en sık sebebi süre kaçırmaktır. Süreler kural olarak kararın tebliğinden itibaren işler; bu yüzden kararın gerekçeli nüshası ve tebliğ tarihi saklanmalıdır.

Durumunuza Göre İlk Adım

• Size ya da yakınınıza sınır dışı (deport) kararı tebliğ edildiyse: 7 günlük dava süresi işlemeye başlamıştır. Bkz. sınır dışı kararı nasıl durdurulur.
• Yakınınız geri gönderme merkezine götürüldüyse: idari gözetime karşı sulh ceza hâkimliğine başvurulur. Bkz. geri gönderme merkezinden nasıl çıkılır ve idari gözetim kararına itiraz.
• Sınır kapısında giriş yasağı olduğunu öğrendiyseniz: önce kaydın kodu, süresi ve gerekçesi öğrenilir. Bkz. Türkiye'ye giriş yasağı kaldırma.
• İkamet izniniz reddedildiyse: bkz. ikamet izni reddinden sonra yapılacaklar.
• Çalışma izniniz reddedildiyse: bkz. çalışma izni başvurusu ve itiraz.
• Vize ya da ikamet süreniz dolduysa: bkz. kaçak duruma düşen yabancı için yol haritası ve vize ihlali cezası.
• Göç İdaresinden çağrı ya da mesaj aldıysanız: bkz. Göç İdaresine çağrılmak ve Göç İdaresinden gelen mesaj.

İkamet İzni

Vizenin ya da vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da doksan günden fazla kalacak yabancı ikamet izni almak zorundadır (YUKK m.19/1). Kanunda altı tür ikamet izni vardır: kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem, insani ve insan ticareti mağduru ikamet izni (m.30). Kural olarak başvuru, yabancının vatandaşı olduğu ya da yasal olarak bulunduğu ülkedeki konsolosluğa yapılır (m.21/1); Türkiye içinden valiliğe başvuru m.22'de sayılan hâllerde mümkündür. Geçerli çalışma izni ikamet izni sayılır (m.27/1).

Başvuru ve izin türleri:

• Oturum (ikamet izni) başvurusu nasıl yapılır
• Kısa dönem ikamet izni başvurusu
• Ev alarak ikamet izni
• Aile ikamet izni nasıl alınır
• Öğrenci ikamet izni
• Dijital göçebe vizesi ve ikamet izni
• Uzun dönem (süresiz) ikamet izni
• İnsani ikamet izni
• Türkiye'de doğan yabancı bebeğe ikamet izni
• İkamet izni müracaat belgesi
• İkamet izni harçları ve kart bedeli

Ret, iptal ve özel durumlar:

• İkamet iznim reddedildi, ne yapmalıyım?
• Çalışma ve ikamet izninde sık görülen ret nedenleri
• Kapalı mahalle kısıtlaması ve ikamet adresi
• Aile ikamet izninde evlilik mülakatı ve iptal
• Türk vatandaşıyla boşanan yabancının ikamet statüsü

Çalışma İzni

Türkiye'de çalışmak isteyen yabancının çalışma izni alması gerekir; izinsiz çalıştığı tespit edilen yabancı hakkında sınır dışı etme kararı alınır (YUKK m.54/1-ğ). Bilgi ve belgeleri tam olan başvurular 30 gün içinde sonuçlandırılır (6735 m.7/8). Hakkında YUKK m.7, 15 ya da 54 kapsamında kayıt bulunan yabancının başvurusu reddedilir (6735 m.9/1-f). Ret kararına karşı tebliğden itibaren 30 gün içinde Bakanlığa itiraz edilir; itiraz reddedilirse idari yargı yolu açıktır (6735 m.21/2).

• Çalışma izni başvurusu ve itiraz
• Çalışma izni uzatma başvurusu: 60 gün kuralı
• Ev hizmetleri çalışma izni reddi
• Ev hizmetlerinde giriş yılı ayrımı: emsal karar
• Kaçak yabancılara af var mı? Ev hizmetleri izni
• Kaçak yabancı işçi çalıştırma cezası: tutar ve itiraz
• Türk soylu yabancılar ve Azerbaycan vatandaşları için çalışma izni
• Şirket ortağı yabancı için çalışma izni kriterleri
• Yabancı Türkiye'de şirket nasıl kurar
• Çalışma izni varken işten çıkarıldım, kaçak mı oldum?

Sınır Dışı (Deport) ve İdari Gözetim

Sınır dışı etme kararı valilikçe alınır ve gerekçesiyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir (YUKK m.53/1-2). Kararın alınacağı hâller kanunda sayılmıştır (m.54); vize ya da ikamet süresini 10 günden fazla aşmak, izinsiz çalışmak ve kamu düzeni değerlendirmesi uygulamada en sık görülenlerdir. Karara karşı tebliğden itibaren 7 gün içinde idare mahkemesine başvurulur. Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava süresi içinde ve yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez (m.53/3). Gönderileceği ülkede ölüm cezası, işkence ya da insanlık dışı muamele görme konusunda ciddi emare bulunan ya da sağlık durumu nedeniyle seyahati riskli görülen yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınmaz (m.55/1).

• Deport kaldırma: sınır dışı kararı ve giriş yasağı
• Sınır dışı kararı tebliğ edilmezse ne olur?
• Deport kararında 7 günlük dava süresi hesaplayıcısı
• Sınır dışı edilemeyecek yabancılar: YUKK 55. madde
• Türkiye'yi terke davet
• Uygur Türkleri sınır dışı edilebilir mi?

Hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancı; kaçma ya da kaybolma riski, giriş-çıkış kurallarının ihlali, sahte belge kullanımı ya da kamu düzeni tehdidi gibi hâllerde idari gözetim altına alınır ya da kendisine idari gözetime alternatif yükümlülükler getirilir (m.57/2, m.57/A). Geri gönderme merkezindeki idari gözetim 6 ayı geçemez; sınır dışı işlemleri yabancının iş birliği yapmaması gibi sebeplerle tamamlanamazsa en fazla 6 ay daha uzatılabilir (m.57/3). Karara karşı sulh ceza hâkimine başvurulur; hâkim incelemeyi 5 gün içinde sonuçlandırır ve şartların değiştiği iddiasıyla yeniden başvurmak mümkündür (m.57/6).

• İdari gözetim kararı nedir?
• İdari gözetim kararına itiraz
• İdari gözetim kararına itiraz dilekçesi örneği
• İdari gözetim süresi: 6 ay, uzatma ve aylık değerlendirme
• İdari gözetime alternatif yükümlülükler (YUKK 57/A)
• İdari gözetim itirazı reddedilirse ne olur?
• İdari gözetimin kaldırılmasında beş ölçüt
• Geri gönderme merkezinden nasıl çıkılır?
• İstanbul geri gönderme merkezleri
• Geri gönderme merkezinde şartlar ve haklar
• Hamile, çocuklu ve hasta yabancılarda idari gözetim
• Uluslararası koruma başvurusu ve idari gözetim

Giriş Yasağı ve Tahdit Kodları

Türkiye'den sınır dışı edilen yabancının Türkiye'ye girişi yasaklanır (YUKK m.9/2). Giriş yasağının süresi en fazla beş yıldır; kamu düzeni ya da kamu güvenliği açısından ciddi tehdit bulunması hâlinde Göç İdaresi Başkanlığı (kanundaki adıyla Genel Müdürlük) bu süreyi en fazla on yıl daha artırabilir (m.9/3). Başkanlık yasağı kaldırabilir ya da yasak saklı kalmak kaydıyla belirli bir süre için girişe izin verebilir (m.9/6). Kayıtlar sistemde tahdit kodlarıyla (G-87, Ç-113 gibi) görünür; kodun anlamı, yasağın gerekçesini ve izlenecek yolu belirler.

• Yurda giriş yasağı nedir?
• Türkiye'ye giriş yasağı kaldırma: dava ve başvuru
• Tahdit kodu nedir? Ç, G, N, V kod listesi
• Tahdit kodları ne demek, nasıl kaldırılır?
• Deport kodları
• G-87 tahdit kodu
• Ç-113 tahdit kodu kaldırma
• Deport edilen yabancı Türkiye'ye nasıl geri döner?
• Türkiye'den çıkış yaptım, geri dönemiyorum

Meşruhatlı Vize

Girişi yasaklı yabancıya kural olarak vize verilmez (YUKK m.15/1-b). İstisna olarak Bakan onayıyla vize verilebilir (m.15/2) ya da Başkanlık, yasak saklı kalmak kaydıyla belirli süreli girişe izin verebilir (m.9/6). Uygulamada meşruhatlı vize denen yol budur; yasağı kaldırmaz, belirli bir amaç ve süre için giriş sağlar.

• Meşruhatlı vize: giriş yasağına rağmen yasal giriş
• Türkiye 90/180 gün kuralı: vizesiz kalış süresi ve hesaplama
• Vize 90/180 gün hesaplayıcısı: son yasal gün ve en erken giriş tarihi

Kaçak Kalış ve Vize İhlali

Vize ya da ikamet izni süresi sona eren yabancı, durumu tespit edilmeden önce çıkış için valiliğe başvurursa; idari para cezasını ödemiş olması ve Bakanlıkça belirlenen ihlal sürelerini aşmamış olması kaydıyla hakkında giriş yasağı kararı alınmayabilir (YUKK m.9/4). İhlal tespit edildikten sonra bu imkân daralır; bu yüzden zamanlama sonucu doğrudan etkiler.

• Kaçak duruma düşen yabancı için yol haritası
• Kaçak statüde ikamet izni ve insani ikamet yolu
• Kaçak durumdaki yabancı eş aile ikamet izni alabilir mi?
• Vize ihlali cezası: hesaplama, ödeme ve giriş yasağı

Göç İdaresi İşlemleri

Göç İdaresinden gelen çağrı, mesaj ya da tebligat; eksik belge talebinden mülakata, ikamet izninin iptalinden sınır dışı işlemine kadar farklı sonuçlara bağlanabilir. Adres değişikliğinin 20 iş günü içinde bildirilmesi zorunludur (5490 m.50/3); güncel olmayan adres, tebligatın yabancıya ulaşmamasına ve sürelerin habersiz kaçmasına yol açabilir.

• Göç İdaresine çağrıldım: ne anlama geliyor?
• Göç İdaresinden mesaj geldi: ne yapmalıyım?
• Adres değişikliğinin bildirilmemesi
• Türkiye'de pasaport kaybolursa ne yapılır?

Uluslararası Koruma ve Geçici Koruma

Ülkesine dönerse zulme uğrayacağından ya da ciddi zarar göreceğinden korkan yabancı, bulunduğu ildeki valiliğe bizzat uluslararası koruma başvurusu yapar (YUKK m.65/1). Ret kararına karşı tebliğden itibaren 30 gün, kabul edilemez başvuru ve hızlandırılmış değerlendirme kararlarına karşı 15 gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir ve bu süreç sonuçlanıncaya kadar kişinin ülkede kalışına izin verilir (m.80/1-ç, e). Suriye'den gelenlere uygulanan geçici koruma ise ayrı bir statüdür (YUKK m.91); geçici koruma kimlik belgesi ikamet izni yerine geçmez (Geçici Koruma Yönetmeliği m.25).

• Uluslararası koruma başvurusu: adımlar, haklar ve ret
• Geçici koruma: kimlik iptali, seyahat izni ve ikamete geçiş
• Uluslararası koruma başvurusu ve idari gözetim

Türk Vatandaşlığı

Genel yoldan vatandaşlık için başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet gerekir (5901 m.11/1-b). Türk vatandaşıyla evlenmek doğrudan vatandaşlık kazandırmaz; en az üç yıldır evli olan ve evliliği devam eden yabancı başvuruda bulunabilir (5901 m.16/1). Yatırım yoluyla vatandaşlık, YUKK m.31/1-j uyarınca ikamet izni alanlar için Cumhurbaşkanı kararıyla istisnai yoldan kazanılır (5901 m.12/1-b).

• Evlilik yoluyla Türk vatandaşlığı: şartlar ve belgeler
• Yabancı ile evlilik: belgeler, apostil ve tescil
• 5 yıl ikamet ile Türk vatandaşlığı: yurt dışı süre hesabı
• Vatandaşlık için 5 yıl ikamet hesaplayıcısı: yurt dışı süre ve altı ay sınırı
• 400 bin dolarlık ev alarak Türk vatandaşlığı
• 500 bin dolar mevduatla Türk vatandaşlığı
• Vatandaşlık başvurusu reddine itiraz
• Yatırım yoluyla vatandaşlık iptali: eş, çocuk ve dava

Yabancının Taşınmaz ve Miras İşleri

Yabancının Türkiye'de taşınmaz edinmesi askeri yasak bölge ve alan sınırlamalarına; mirasçı olması ise tapu intikali ve veraset vergisi işlemlerine tabidir.

• Yabancı ev alımında askeri yasak bölge ve 30 hektar sınırı
• Yabancı mirasçının Türkiye'de miras hakkı ve tapu intikali
• Veraset ve intikal vergisi: oran ve beyan süresi

Yabancılar Hukuku Avukatı ile Çalışmak

Av. Esra Ateş; ikamet ve çalışma izni reddi, sınır dışı ve idari gözetim, giriş yasağı ve tahdit kodu, meşruhatlı vize ve vatandaşlık dosyalarında danışmanlık ve temsil hizmeti verir. Süreler kısa olduğundan ilk görüşmede kararın gerekçeli nüshası, tebliğ tarihi, pasaport ve ikamet geçmişi istenir. Hizmet kapsamı için yabancılar hukuku hizmet sayfasına, randevu için iletişim sayfasına bakabilirsiniz.