5 Yıl İkamet ile Türk Vatandaşlığı: Yurt Dışı Süre Hesabı

Genel yoldan Türk vatandaşlığında en belirleyici konu, başvuru gününden geriye sayılan beş yılın nasıl hesaplandığıdır. Bu rehber, ikamet izinlerinizi ve yurt dışı çıkışlarınızı bu hesaba göre planlayabilmeniz için hazırlandı.

5 yıl ikamet ile Türk vatandaşlığı nasıl alınır?

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 11. maddesindeki şartları taşıyan yabancı başvuru yapar ve vatandaşlığı İçişleri Bakanlığı kararıyla kazanır. Dosya bulunduğunuz ildeki vatandaşlık biriminde hazırlanır, il komisyonunda incelenir ve karar Bakanlıkta verilir. Şartları taşımak tek başına yetmez. Kanun'un 10. maddesi, aranan şartları taşımanın kişiye “mutlak bir hak” sağlamadığını açıkça söyler.

11. maddedeki şartlar kanundaki sırasıyla şunlardır:

• (a) Kendi ülkesinin kanununa göre, vatansızsa Türk kanunlarına göre ergin olmak ve ayırt etme gücüne sahip olmak
• (b) Başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet etmek
• (c) Türkiye'ye yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla göstermek
• (ç) Genel sağlık açısından tehlike oluşturan bir hastalığı bulunmamak
• (d) İyi ahlak sahibi olmak
• (e) Yeterli düzeyde Türkçe konuşabilmek
• (f) Kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin geçimini Türkiye'de sağlayacak bir mesleğe veya maddi imkâna sahip olmak
• (g) Millî güvenlik ve kamu düzeni açısından engel oluşturan bir durumu bulunmamak

Bu yazı (b) ve (c) bentlerine odaklanıyor, çünkü planlama aşamasında en çok hata beş yılın sayımında yapılır. Taşınmaz yatırımıyla istisnai yoldan vatandaşlık ise bu beş yıllık ikamet şartına bağlı değildir. O yolun adımlarını taşınmaz alarak vatandaşlık süreci yazısında bulabilirsiniz.

Yurt dışında kalma sınırı: beş yıl içinde toplam altı ay

Kanun “kesintisiz” ikametten söz eder, ama bu hiç yurt dışına çıkmamak demek değildir. Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik'in 71. maddesine göre, aranan ikamet süresi içinde toplam altı ayı geçmemek şartıyla Türkiye dışında bulunabilirsiniz. Yurt dışında geçen bu süre de beş yıla dahil sayılır.

Kendi seyahatlerinizle hesaplamak için vatandaşlık için 5 yıl ikamet hesaplayıcısını kullanabilirsiniz; araç yurt dışında geçen günleri toplar ve altı ay sınırına göre durumunuzu gösterir.

Altı aylık sınır tek bir seyahat için değil, beş yılın tamamı için geçerlidir. Üç haftalık bir tatil, iki aylık bir aile ziyareti ve birkaç iş gezisi birbirine eklenir. İdarenin baktığı şey bunların toplamıdır.

Bazı kaynaklarda bu sınır “12 ay”, “1 yıl” ya da “yılda 180 gün” diye geçiyor. Yönetmelik metninde böyle bir sayı yok; metin, aranan ikamet süresi içinde “toplam altı ayı geçmemek üzere” der (m.71/1-b). Planınızı beş yılda toplam altı aya göre yapın.

“Vatandaşlık başvurusunda kaç gün yurt dışında kalınabilir” sorusunun gün cinsinden kesin bir cevabı Yönetmelik'te yok. Metin “ay” diyor ve ayın güne nasıl çevrileceğini tanımlamıyor. Yönetmelik yalnızca, sürenin ikamet belgelerinden ve giriş-çıkış tarihlerini gösteren kayıttan belirleneceğini söylüyor. Bu yüzden toplamınız altı aya yaklaşıyorsa sınıra dayanmayın; birkaç günlük hesap farkı başvurunun sonucunu değiştirebilir.

Kendi hesabınızı yapmak için

1. Planladığınız başvuru tarihini belirleyin. İncelenecek dönem, bu tarihten geriye doğru beş yıldır.
2. Bu dönemdeki her çıkış ve giriş tarihini pasaport damgalarından ve resmi giriş-çıkış kaydından listeleyin.
3. Her yurt dışı dönemini gün olarak hesaplayın ve toplayın.
4. İkamet izninizin olmadığı ara dönemleri ayrıca işaretleyin. Bunların neden önemli olduğu bir sonraki bölümde anlatılıyor.
5. Toplam sınıra yakınsa başvuru tarihini ileri almayı düşünün. İncelenecek beş yıl ileri kaydıkça en eski seyahatler hesabın dışında kalabilir. Ancak bunun işe yarayıp yaramayacağı, idarenin sayımı hangi tarihten başlattığına bağlıdır.

Sayımı sıfırlayan iki durum

Yönetmelik'in 71. maddesi, iki durumda ikamet süresinin kesildiğini ve kesintiden önceki sürelerin hiç dikkate alınmayacağını söyler. Birincisi yurt dışında toplam altı aydan fazla kalmak, ikincisi geçerli ikamet izni olmadan altı aydan fazla Türkiye'de bulunmaktır. Kesinti, beş yılın baştan başlaması demektir. Metinde eksik kalan günleri sonradan tamamlama diye bir seçenek yoktur.

• Yurt dışında toplam altı ayı aşmak. Örneğin dördüncü yılında uzun bir aile meselesi nedeniyle yurt dışında kalan ve toplamı altı ayı geçen birinin o güne kadar biriktirdiği dört yıl hesaptan düşer.
• Altı aydan uzun süre izinsiz kalmak. Bir iznin bitmesiyle yenisinin alınması arasındaki boşluk ya da hiç izin alınmadan geçen süre altı ayı aşarsa aynı sonuç doğar. Bu boşluk vatandaşlık süresinin ötesinde başka riskler de taşır. Bunları kaçak duruma düşen yabancılar için yol haritası yazısında bulabilirsiniz.

Buradan çıkan önlem açık: uzatma başvurusunu izin süresi dolmadan yapın ve uzun yurt dışı planlarınızı başvurudan önce takvime oturtun. Böylece sonradan düzeltilemeyecek bir kaybın önüne geçersiniz. Kesintinin hangi günden itibaren sayılacağı, yani eşiğin aşıldığı gün mü yoksa dönüş günü mü esas alınacağı, metinde ayrıca düzenlenmemiştir. Bunu idare kendi giriş-çıkış kayıtlarına göre belirler.

Hangi ikamet izinleri beş yıla sayılır?

Beş yıla sayılan ikamet, hem yasal olan hem de yerleşme niyetini gösteren ikamettir. Yönetmelik'in 71. maddesinin (ç) bendi bazı kalışları vatandaşlık için geçerli ikamet saymaz: sığınma veya iltica başvuru sahibi ve sığınmacı olarak kalış, öğrenim, turistik amaç, öğrenim gören çocuğa refakat ve tedavi amaçlı ikamet ile diplomatik ya da konsüler kimlikle kalış. Bu listede olmayan izinlerde de son söz, dosyadaki değerlendirmeye göre idarenindir.

Öğrenim süresi tek başına beş yıla sayılmaz. Ancak Yönetmelik m.71/1-d şöyle der: "Türk vatandaşlığının kazanılmasında kabul edilmeyen ikamet nedenleri ile Türkiye'de bulunan kişinin sonradan geçerli sayılan bir nedenle ikamete bağlanması halinde önceki ikamet süreleri de hesaba katılır." Bu kural turistik amaçlı ikamet için uygulanmaz. Yani mezuniyetten sonra geçerli sayılan bir izne kesintisiz geçen kişinin öğrenim yılları da beş yıla eklenebilir. Asıl dikkat edilmesi gereken nokta, mezuniyet sonrasında hangi izne boşluk bırakmadan geçileceğidir. Bunun için öğrenci ikamet izninin süresi ve mezuniyet sonrası geçiş yazısına bakabilirsiniz. Uzun dönem ikamet izni ise Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'na tabi ayrı bir izin türüdür. Uzun dönem ikamet izninin süre şartları, vatandaşlıktaki beş yıllık hesapla karıştırılmamalıdır.

Başvuru öncesi hazırlık: nereye başvurulur, hangi belgeler gerekir?

Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü'nün (NVİ) sık sorulan sorular sayfasına göre İstanbul ve Ankara'da başvurular özel ortak ofislere, diğer illerde il nüfus ve vatandaşlık müdürlüğüne yapılır. Vatandaşlık dosyası da burada hazırlanır. İstanbul'da işlemler randevuyla yürür; randevu nvi.gov.tr üzerinden veya ALO 199 hattından alınır.

Belge listesi Yönetmelik'in 17. maddesinde sayılır ve ayrıntılar uyruğunuza ve medeni hâlinize göre değişir. Temel belgeler şunlardır:

• Pasaport veya uyruğunuzu gösteren benzeri bir belge
• Kimlik bilgilerinizi ve aile bağlarınızı gösteren, kendi ülkenizin makamlarından alınmış ve usulüne göre onaylatılmış belge
• Medeni hâlinizi (bekârlık, evlilik, boşanma, ölüm) gösteren onaylı belge
• Kendi ülkenizden alınmış güncel adli sicil (sabıka) kaydı
• Türkiye'deki ikamet sürenizi ve giriş-çıkış tarihlerinizi gösteren resmi kayıt
• Kendinizin veya vekilinizin ıslak imzayla doldurduğu vatandaşlık başvuru formu

Yönetmelik ikamet ve giriş-çıkış kaydını il emniyet müdürlüğüne bağlar. İkamet izinleri bugün Göç İdaresi tarafından düzenlendiği için bu belgeyi hangi kurumdan alacağınızı başvuru biriminden teyit edin. Başvurudan önce bilinmesi gereken bir engel daha var: Yönetmelik, herhangi bir suçtan yargılaması süren, hükümlü veya tutuklu olan kişilerin başvurusunun kabul edilmeyeceğini düzenler.

Dosyanın idaredeki yolu: araştırma, mülakat, karar

1. Ön inceleme. Başvuru birimi şartları ve belgeleri kontrol eder. Şartları taşımadığı anlaşılan kişinin dosyası Bakanlığa gönderilmez ve kişiye yazılı olarak bildirilir.
2. Güvenlik araştırması ve komisyon mülakatı. Başvuru sahibi hakkında il emniyet müdürlüğü aracılığıyla araştırma yapılır. Ayrıca Kanun'un 18. maddesi uyarınca illerde kurulan vatandaşlık başvuru inceleme komisyonu mülakat yapar. Komisyon vali veya vali yardımcısının başkanlığında toplanır. Yönetmelik'in 19. maddesine göre mülakatta şu konular değerlendirilir: şartları taşıyıp taşımadığınız, soy durumunuz, Türkçe konuşma yeterliliğiniz, geçiminizi nasıl sağladığınız ve toplumsal yaşama uyumunuz. Komisyonun kanaati mülakat formuna yazılır. Araştırma ile mülakatın sırası uygulamada dosyaya göre değişebilir.
3. Bakanlık kararı. Kanun'un 19. maddesine göre dosya Bakanlığa gönderilir. Uygun bulunanlar Bakanlık kararıyla vatandaşlığı kazanır, diğerlerinin talebi reddedilir. Karar ilgiliye tebliğ edilir (m.41) ve karar tarihinden itibaren hüküm doğurur (m.20).

“Başvuru ne kadar sürer” sorusuna mevzuattan bir sayı veremiyoruz. İncelediğimiz Kanun ve Yönetmelik hükümlerinde Bakanlık kararı için bağlayıcı bir süre yok; süre dosyanın yoğunluğuna ve araştırma sonuçlarına göre değişir. Başvurunuzun hangi aşamada olduğunu e-Devlet'teki NVİ vatandaşlık başvurusu sorgulama hizmetinden takip edebilirsiniz.

Ret kararı gelirse: mahkeme, süre ve başlangıç

Bakanlığın ret kararı bir idari işlemdir ve iptali için idare mahkemesinde dava açılır. Dava açma süresi idari yargıdaki genel süre olan 60 gündür ve kararın size yazılı olarak bildirildiği (tebliğ edildiği) günden itibaren işler.

• Görevli mahkeme: İdare mahkemesi.
• Yetkili mahkeme: Kararı İçişleri Bakanlığı verdiği için uygulamada Ankara idare mahkemeleri.
• Sürenin niteliği: 60 günlük süre zamanaşımı değil, hak düşürücü süredir. Mahkeme bu süreyi kendiliğinden gözetir. Süre kaçırılırsa dava, esasına bakılmadan reddedilir.
• Sürenin başlangıcı: Ret kararının size tebliğ edildiği gün. Hak düşürücü süreler kural olarak durmaz, ancak idari yargıda bunun kanuni bir istisnası var: dava açmadan önce kararı veren makama başvurursanız süre durur. İdare cevap vermez veya başvurunuzu reddederse süre kaldığı yerden işlemeye devam eder.

İdare mahkemesi kararın hukuka uygun olup olmadığını denetler, ancak sizin yerinize vatandaşlık kararı veremez. Davada en çok işe yarayan dayanaklar belgeye dayanan olgulardır: ikamet süresinin yanlış hesaplanması ya da gerekçenin dosyadaki bilgilerle çelişmesi gibi.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kendi dosyanızda güncel mevzuatı ve idari uygulamayı esas alın.