Aile İkamet İzni Evlilik Mülakatı ve İptal Süreci

Türk vatandaşı eşe bağlı aile ikamet izni dosyalarında belge listesinin yanında ikinci bir eşik vardır: evliliğin gerçekliği. Bu yazı araştırmanın nasıl yürüdüğünü, izin verildikten sonra neden bitmediğini ve ret ya da iptal kararı çıktığında hangi sürenin işlediğini adım adım anlatır.

Aile ikamet izni evlilik mülakatında neler sorulur?

Mevzuatta sorulacak soruların bir listesi yoktur. 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun 37. maddesinin birinci fıkrası yalnızca şunu söyler: aile ikamet izni verilmeden veya uzatılmadan önce makul şüphe varsa, evliliğin sırf ikamet izni alabilme amacıyla yapılıp yapılmadığı valiliklerce araştırılır. Soruların içeriği ve derinliği bu yüzden idarenin takdirindedir ve dosyadan dosyaya değişir.

Görüşmenin ağırlık noktası, evliliğin günlük hayatta karşılığı olup olmadığıdır: tanışma ve evlenme sürecinin nasıl geliştiği, ortak adres ve ev düzeni, eşlerin birbirinin ailesi ve işi hakkında bildikleri, ortak harcamalar. Bunun hukuki dayanağı Kanun'un 35. maddesinde aranan şartlardır; bu maddede destekleyiciyle birlikte yaşanıldığının ya da yaşama niyetinde olunduğunun ortaya konulması ayrı bir şart olarak yer alır.

İki anlatım arasındaki çelişki tek başına "anlaşmalı evlilik" sonucunu doğurmaz; araştırmayı derinleştirir. Hatırlanmayan bir ayrıntıya uydurma cevap vermek, hatırlamadığını söylemekten daha fazla zarar verir. Başvurunun genel şartları ve belge listesi ayrı bir konudur; onun için aile ikamet izni başvurusunun şartları ve belgeleri bölümüne bakabilirsiniz.

Valilik araştırması hangi araçlarla yürütülür

Kanun araştırmanın araçlarını tek tek saymaz; valiliğe araştırma ve denetim yetkisi verir. Uygulama yönetmeliği ise değerlendirmenin tek bir memur tarafından değil, bir komisyon tarafından yapılmasını öngörür: il göç idaresi müdürlüğü temsilcisinin başkanlığında, aile ve sosyal politikalar il müdürlüğü, il nüfus ve vatandaşlık müdürlüğü ile il emniyet müdürlüğünden birer temsilcinin katıldığı ve en az bir kadın üyenin bulunduğu komisyon. Komisyon kararlarını salt çoğunlukla alır.

"Göç İdaresi evlilik kontrolü için eve gelir mi?" sorusunun mevzuatta açık bir cevabı yoktur: ev ziyareti kanunda ya da yönetmelikte tek tek sayılan bir işlem değildir. Uygulamada araştırma, eşlerle ayrı ayrı yapılan görüşmeler, adres kaydının ve beyan edilen adresin uyumu ile kolluk araştırması üzerinden yürüyebilmektedir. Bu nedenle adresin gerçek ve güncel olması, dosyanın en kolay düzeltilebilir ama en sık atlanan parçasıdır.

İzin verildikten sonra da denetim yapılabilir

Aile ikamet izninin verilmiş olması araştırmayı kapatmaz. Kanun'un 37. maddesinin ikinci fıkrası, izin verildikten sonra da evliliğin anlaşmalı olup olmadığı konusunda valiliklerce denetim yapılabileceğini düzenler. Aynı maddenin birinci fıkrası, evliliğin bu amaçla yapıldığının tespiti hâlinde iznin verilmeyeceğini, verilmişse iptal edileceğini söyler.

Anlaşmalı evlilik, aile ikamet izninin sona erme sebeplerinden yalnızca biridir. Kanun'un 36. maddesi, aile ikamet izninin verilmeyeceği, verilmişse iptal edileceği ya da süresi bitenlerin uzatılmayacağı hâlleri şu sırayla sayar:

• 35. maddenin birinci ve üçüncü fıkralarında aranan şartların karşılanmaması veya ortadan kalkması
• Aile ikamet izni alma şartları ortadan kalktıktan sonra kısa dönem ikamet izni verilmemesi
• Hakkında geçerli sınır dışı etme veya Türkiye'ye giriş yasağı kararı bulunması
• Aile ikamet izninin veriliş amacı dışında kullanıldığının belirlenmesi

Yurt dışında geçen süre nedeniyle iptal ise artık kanunda sayılmaz: bu bent 2016'da yürürlükten kaldırılmış, iptalin usul ve esasları yönetmeliğe bırakılmıştır (m.36/2). Güncel gün sınırı il göç idaresinden teyit edilmelidir.

Ret veya iptal kararı geldiğinde izlenecek yol

Ret, uzatmama ve iptal birer idari işlemdir; bunlara karşı idare mahkemesinde iptal davası açılır. Özel kanunlarda ayrı bir süre gösterilmeyen hâllerde idare mahkemelerinde dava açma süresi 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesine göre altmış gündür ve bu süre, yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar. Bu süre hak düşürücü niteliktedir: mahkemece re'sen gözetilir, zamanaşımı gibi def'i olarak ileri sürülmesi gerekmez.

Görevli yargı yeri idare mahkemesi, yetkili mahkeme ise işlemi tesis eden valiliğin bulunduğu yer idare mahkemesidir. Sürenin başlangıcı öğrenme değil tebliğdir; Kanun'un 25. maddesi ret, uzatmama ve iptal işlemlerinin yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edileceğini ve tebligatta karara karşı hakların nasıl kullanılacağına yer verileceğini öngörür.

1. Tebliğ evrakını ve kararın gerekçesini eksiksiz alın; tebliğ tarihini yazılı olarak kaydedin.
2. Süreyi tebliğ tarihini izleyen günden itibaren hesaplayın; dosyanızda başka bir süre yazıyorsa karar metnindeki bilgiyi esas alın.
3. İsterseniz İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 11. maddesi kapsamında işlemi yapan makama ya da üst makama başvurun: bu başvuru dava açma süresini durdurur, istek reddedilir veya zımnen reddedilmiş sayılırsa süre kaldığı yerden yeniden işler ve başvuruya kadar geçen süre hesaba katılır.
4. İptal davasını süresinde açın ve yürütmenin durdurulması talebini dilekçenizde açıkça ileri sürün; dava açılmış olması işlemin uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz.
5. Ortak yaşamı gösteren kayıtları dava dosyasına toplu hâlde sunun; idarenin takdir yetkisi geniştir, denetim gerekçenin somut delille desteklenip desteklenmediği üzerinden yapılır.

Ret kararının ardından Türkiye'de kalmaya devam etmenin sonuçları için ikamet izni reddedilen yabancının izleyeceği yol ayrıca değerlendirilmelidir.

İptalden sonra Türkiye'den kaç gün içinde çıkmak gerekir?

Kanunda "iptal hâlinde şu kadar gün içinde çıkılır" diyen genel bir hüküm yoktur. Açık süre, Kanun'un 54. maddesinin birinci fıkrasının (j) bendindedir: ikamet izni uzatma başvuruları reddedilenlerden on gün içinde Türkiye'den çıkış yapmayanlar hakkında sınır dışı etme kararı alınır. İptal kararlarında ve ilk başvurunun reddinde uygulanan çıkış süresi ise kararın kendisinde bildirilir; bu nedenle tebliğ edilen metindeki süreyi esas alın.

Süre içinde ne çıkış yapılır ne de yeni bir statü kurulursa, yabancı izinsiz kalış durumuna düşer ve bundan sonraki her işlem — vize ihlali, sınır dışı, giriş yasağı — daha dar bir alanda yürür. Eşin izinsiz kalış durumuna düşmesi hâlinde başvurunun nasıl değerlendirildiği için vize ihlali olan yabancı eşin aile ikamet izni başvurusu ayrı bir başlıktır.

İptal edilen sürelerin uzun dönem ikamet iznine etkisi

Sayılmaz. Kanun'un 37. maddesinin üçüncü fıkrası açıktır: anlaşmalı evlilik yoluyla alınan ve sonradan iptal edilen ikamet izinleri, Kanun'da öngörülen ikamet izni sürelerinin toplanmasında hesaba katılmaz. Bu, iptalin yalnızca bugünü değil geçmiş birikimi de sildiği anlamına gelir.

Etkisi en çok uzun dönem ikamet izninde görülür. Uzun dönem ikamet izni için Kanun'un 43. maddesinde aranan şartların başında kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle Türkiye'de kalmış olmak gelir; buna son üç yıl içinde sosyal yardım almamış olmak, yeterli ve düzenli gelir, geçerli sağlık sigortası ve kamu düzeni ile kamu güvenliği bakımından tehdit oluşturmamak şartları eklenir (Göç İdaresi Başkanlığı, ikamet izni çeşitleri). İptal edilen yıllar bu sekiz yıllık toplamın dışında kalır.

Kısa dönem ikamet iznine geçiş bu hâlde neden kapanır

Aile ikamet izni sona erdiğinde ilk akla gelen çıkış yolu kısa dönem ikamet iznine geçmektir. Kanun'un 34. maddesi bunun iki hâlini düzenler: en az üç yıl aile ikamet izniyle Türkiye'de kalmış olanlardan on sekiz yaşını tamamlayanlar izinlerini talep hâlinde kısa dönem ikamet iznine dönüştürebilir; boşanma hâlinde ise Türk vatandaşıyla evli yabancıya, en az üç yıl aile ikamet izniyle kalmış olmak kaydıyla kısa dönem ikamet izni verilebilir. Yabancı eşin aile içi şiddet mağduru olduğu mahkeme kararıyla sabitse üç yıllık süre şartı aranmaz. Destekleyicinin ölümü hâlinde ise ona bağlı aile ikamet izniyle kalanlara süre şartı aranmadan kısa dönem ikamet izni verilebilir (m.34/7).

İki yolun da dayanağı üç yıllık süredir. Anlaşmalı evlilik tespitiyle iptal edilen süreler toplamaya katılmadığından, bu geçişin dayanağı da ortadan kalkar. Boşanma ile iptalin birbirinden farklı sonuçlar doğurduğu noktalar için Türk vatandaşıyla boşanan yabancının ikamet statüsü ayrıca okunmalıdır.

Başvurudan önce dosyada bulunması işe yarayan kayıtlar

Araştırma başladıktan sonra delil toplamak zordur; bu kayıtlar başvurudan önce bir araya getirildiğinde işe yarar:

• Eşlerin aynı adreste görünen güncel adres kayıtları ve adres değişikliklerinin süresinde bildirildiğini gösteren belgeler
• Ortak konuta ilişkin kira sözleşmesi ya da tapu, abonelik ve fatura kayıtları
• Ortak banka hesabı, düzenli ortak harcama ve para transferi kayıtları
• Evlenme öncesi ve sonrası iletişimi gösteren kayıtlar, ortak seyahat ve konaklama belgeleri
• Düğün, aile buluşmaları ve ortak sosyal çevreye ilişkin kayıtlar ile tanık bilgileri

Bu kayıtlar izni tek başına güvence altına almaz; idarenin takdir yetkisi saklıdır. Ancak makul şüphe doğduğunda cevabın hazır olmasını sağlar. Kanun metninin tamamı için 6458 sayılı Kanun'un resmî metni esas alınmalıdır.