Kaçak statüde ikamet izni ve insani ikamet yolu

Kaçak duruma düşen yabancıların ikinci en çok sorduğu soru ikamet iznidir. Cevap, hangi izin türünden söz edildiğine göre değişir.

Kaçak statüde ikamet izni alınabilir mi?

Kural olarak zordur. Kısa dönem, aile veya öğrenci ikamet izinlerinin her biri belirli şartlara bağlıdır ve Türkiye içinden başvuru yalnızca YUKK m.22'de sayılan hâllerde mümkündür. Türk vatandaşıyla evli yabancı için aile ikamet izni ayrıca değerlendirilir; bkz. kaçak yabancı eşin aile ikamet izni.

Olağan şartların karşılanamadığı durumlar için kanunun öngördüğü yol insani ikamet iznidir. Bu izin, adı üstünde, olağan şartların karşılanamadığı durumlar için düzenlenmiştir.

İnsani ikamet izni hangi hâllerde verilebilir?

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun 46. maddesi, diğer ikamet izinlerinin şartları aranmaksızın insani ikamet izni verilebilecek hâlleri sayar. Kanundaki sıra şöyledir:

• Çocuğun yüksek yararı söz konusu olduğunda,
• Haklarında sınır dışı etme veya Türkiye'ye giriş yasağı kararı alındığı hâlde, yabancıların Türkiye'den çıkışları yaptırılamadığında ya da Türkiye'den ayrılmaları makul veya mümkün görülmediğinde,
• 55. madde uyarınca yabancı hakkında sınır dışı etme kararı alınmadığında,
• 53, 72 ve 77. maddelere göre yapılan işlemlere karşı yargı yoluna başvurulduğunda,
• Başvuru sahibinin ilk iltica ülkesi veya güvenli üçüncü ülkeye geri gönderilmesi işlemlerinin devamı süresince,
• Acil nedenlerden dolayı veya ülke menfaatlerinin korunması ile kamu düzeni ve kamu güvenliği açısından Türkiye'ye girişine ve Türkiye'de kalmasına izin verilmesi gereken yabancıların, ikamet izni verilmesine engel durumları sebebiyle diğer ikamet izinlerinden birini alma imkânı bulunmadığında,
• Olağanüstü durumlarda.

İkinci ve üçüncü hâller pratikte en çok karşılaşılanlardır. Hakkında sınır dışı kararı bulunan ancak çıkışı fiilen gerçekleştirilemeyen kişiler ile 55. madde kapsamında sınır dışı edilemeyecek durumda olanlar bu kapsamda değerlendirilebilir.

İnsani ikamet izni bir hak mıdır?

Değildir. Kanun "verilebilir" demektedir; idarenin takdir yetkisi vardır ve şartların varlığı tek başına izni doğurmaz.

Üç noktayı birlikte okumak gerekir: izin Göç İdaresi Başkanlığının (kanundaki adıyla Genel Müdürlük) onayı alınarak verilir, Bakanlıkça belirlenen sürelerle sınırlıdır ve valiliklerce verilir (YUKK m.46/1; 7196 sayılı Kanunla 2019'da değişik metin). Süre sonunda uzatılması mümkündür, ancak uzatma da aynı takdire tabidir.

Bu nedenle insani ikamet izni kalıcı bir statü değil, geçici bir hukuki dayanaktır. Uzun vadeli çözüm arayan kişi için tek başına yeterli olmaz.

İnsani ikamet izni ile uluslararası koruma aynı şey mi?

Hayır ve bu ikisinin karıştırılması sık rastlanan, sonuçları ağır bir hatadır.

Uluslararası koruma, kişinin ülkesine döndüğünde göreceği zulüm veya ciddi zarar tehlikesine dayanan bir statüdür; başvurusu ayrı bir usule tabidir ve kabul edilirse mülteci, şartlı mülteci veya ikincil koruma statüsü doğar. İnsani ikamet izni ise bir statü değil, bir ikamet iznidir: kişinin ülkesindeki tehlikeye değil, Türkiye'deki fiilî ve hukuki durumuna bakar.

Pratikte fark şudur: korunma ihtiyacı olan kişi insani ikamet izniyle yetinirse, asıl talep etmesi gereken korumayı hiç talep etmemiş olur. Tersine, koruma şartları bulunmayan kişinin uluslararası koruma başvurusu yapması da süreci uzatır ve ret hâlinde durumunu güçleştirir. Hangi yolun uygun olduğu, kişinin somut gerekçesine göre belirlenmelidir.

İzin alındıktan sonraki yükümlülükler

İnsani ikamet izni alan yabancının, izin tarihinden itibaren adres kayıt sistemine kaydını yaptırma yükümlülüğü doğar. Adres değişikliklerinin de bildirilmesi gerekir.

İzin süreli olduğu için uzatma başvurusunun süresi dolmadan yapılması önemlidir. Süre geçtikten sonra yapılan başvuruda kişi yeniden izinsiz konuma düşmüş olur ve bu, sonraki değerlendirmelerde aleyhe bir unsur olarak görülebilir.

Çalışma izni yolundan farkı nedir?

İki yol farklı sorunlara cevap verir. Ev hizmetlerinde çalışacak kişiler için tanınan çalışma izni yolu, çalışma ilişkisine dayanır ve izin verildiğinde ikamet izni yerine geçer. İnsani ikamet izni ise çalışmaya değil, kişinin içinde bulunduğu duruma dayanır.

Şartları taşıyan bir kişi için çalışma izni yolu genellikle daha sağlam bir zemindir; ayrıntısı ev hizmetleri çalışma izni yolu yazısındadır. İnsani ikamet izninin işleyişi için insani ikamet izni ile kalış hakkı yazısına bakabilirsiniz.

Başvuru reddedilirse hangi yol açık?

İkamet izni başvurusunun reddi bir idari işlemdir ve iptal davasına konu edilebilir. Görevli yargı yeri idare mahkemesidir.

Dava açma süresi, özel kanununda ayrı bir süre gösterilmeyen hâllerde 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesi uyarınca altmış gündür ve süre kararın tebliğinden itibaren işler. Bu süre hak düşürücüdür; kaçırıldığında dava hakkı düşer ve mahkeme süreyi kendiliğinden gözetir.

Ret kararı sonrası izlenecek adımlar için ikamet izni reddi sonrası yapılması gerekenler ayrıca değerlendirilmelidir.