İdari Gözetim Süresi: 6 Ay, Uzatma ve Aylık Değerlendirme

Geri gönderme merkezinde tutulan bir yabancının en sık sorduğu soru "ne kadar kalacağım"dır. Cevap kanunda açıktır; ancak uygulamada "altı ay dolmadan çıkılamaz" ya da "on iki ay kesin" gibi iki yaygın yanılgı vardır. Bu yazıda idari gözetim süresinin nasıl işlediğini, uzatmanın hangi şartlara bağlı olduğunu ve süre aşımının idari gözetim kararına itiraz dilekçesinde nasıl kullanılacağını açıklıyoruz.

Kural: İdari Gözetim Altı Ayı Geçemez

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun 57/3. maddesine göre geri gönderme merkezlerindeki idari gözetim süresi altı ayı geçemez. Kanun sürenin başlangıç anını ayrıca belirtmez; bu yüzden idari gözetim kararının tarihi ile geri gönderme merkezine giriş tarihi dosyada birlikte belgelenmelidir.

Altı ay bir "bekleme süresi" değil, bir üst sınırdır. İdari gözetimin devamına gerek kalmadığı anda, altı ay dolmasa da gözetim sona erdirilmelidir.

Uzatma Yalnızca İki Hâlde Mümkündür

Kanun, altı aylık sürenin en fazla altı ay daha uzatılabilmesini yalnızca iki sebebe bağlamıştır:

1. Sınır dışı işlemlerinin yabancının iş birliği yapmaması nedeniyle tamamlanamaması,
2. Sınır dışı işlemlerinin yabancının ülkesiyle ilgili doğru bilgi ya da belgeleri vermemesi nedeniyle tamamlanamaması.

Bu iki hâl dışında bir sebeple uzatma yapılamaz. "Sınır dışı işlemleri devam ediyor", "seyahat belgesi bekleniyor" veya "kamu düzeni" gibi ifadeler, bu iki sebepten birinin somut olarak gerçekleştiğini göstermedikçe uzatma gerekçesi olamaz.

Uzatma kararı da gerekçesiyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir (m.57/5).

Uzatma Gerekçesi Somutlaştırılmak Zorundadır

İstanbul 2. Sulh Ceza Hâkimliği 29/7/2019 tarihli kararında, idarenin idari gözetimi hangi zorunluluk nedeniyle uzattığını gerekçelendiremediği bir dosyada, Anayasa Mahkemesi'nin verdiği tedbir süresi dolmasına rağmen sınır dışı işleminin de yapılmadığını tespit ederek idari gözetimi sona erdirmiştir. Karar, Anayasa Mahkemesinin B. 2020/15539 sayılı ve 22/11/2022 tarihli kararında aktarılmıştır. Kararın ayrıntılı analizi için İstanbul 2. Sulh Ceza Hâkimliği kaldırma kararı yazımıza bakabilirsiniz.

Bu karar iki şeyi gösterir: Uzatma, idarenin somut olguya dayanan bir gerekçe yazmasını gerektirir ve sınır dışı işlemi fiilen yürütülmüyorsa yabancının tutulmaya devam etmesi amaçtan yoksun kalır.

Aylık Değerlendirme Zorunluluğu

Kanun'un 57/4. maddesi uyarınca valilik, idari gözetimin devamında zaruret olup olmadığını her ay düzenli olarak değerlendirir; gerek görüldüğünde otuz günlük süre beklenmez. Devamında zaruret görülmeyen yabancılar için idari gözetim derhâl sonlandırılır ve bu yabancılara idari gözetime alternatif yükümlülükler getirilir.

Aylık değerlendirme sonuçları da gerekçesiyle birlikte tebliğ edilir. Değerlendirmenin yapılmaması ya da sonucunun tebliğ edilmemesi, idari gözetim itirazında usul argümanı olarak kullanılabilir; bkz. İstanbul 6. Sulh Ceza Hâkimliği usulsüz idari gözetim kararı.

Başka Bir Geri Gönderme Merkezine Sevk Süreyi Sıfırlar mı?

Hayır. Yabancının İstanbul'daki bir merkezden başka bir ildeki merkeze sevk edilmesi idari gözetimi yeniden başlatmaz. Süre, ilk idari gözetim kararının tarihinden itibaren kesintisiz hesaplanır. Sevk edilen kişinin dosyasında ilk karar tarihi ve tüm uzatma kararları birlikte takip edilmelidir.

Süre Dolunca Ne Olur?

Altı ay (uzatma varsa on iki ay) dolduğunda idari gözetim kanun gereği sona erer; yabancı salıverilmelidir. İdari gözetimi sonlandırılan yabancıya idari gözetime alternatif yükümlülükler getirilebilir (m.57/A/1); gözetimin, devamında zaruret kalmadığı için sonlandırıldığı hâlde ise bu yükümlülüklerin getirileceği kanunda emredici olarak yazılmıştır (m.57/4). Sürenin dolması sınır dışı kararını ortadan kaldırmaz; yabancı hakkındaki sınır dışı kararı, tahdit kodu ve giriş yasağı ayrıca devam edebilir. Bu ayrım için geri gönderme merkezinden nasıl çıkılır rehberine bakın.

Süre dolduğu hâlde tutulmaya devam eden yabancı için derhâl Sulh Ceza Hâkimliği'ne başvurulmalıdır. Süre aşımı, ilk itiraz reddedilmiş olsa bile yeniden başvuru sebebidir.

"Altı Ay Dolmadan Çıkılamaz" Yanılgısı

Kanun altı ayı asgari değil azami süre olarak düzenlemiştir. İdari gözetimin şartları başlangıçta bulunsa bile şartlar değiştiğinde tedbir hukuka aykırı hâle gelir. Sabit adresin belgelenmesi, aile bağlarının ortaya konması, adli soruşturmanın sonuçlanması veya sağlık durumunun değişmesi hâlinde ilk günden itibaren itiraz edilebilir. İtirazın nasıl yapılacağı için idari gözetim kararına itiraz rehberimize, dilekçe için dilekçe örneğine bakabilirsiniz.

Süre Aşımı İtiraz Dilekçesinde Nasıl Kullanılır?

Dilekçede şu üç olgu belgelenir:

1. İlk idari gözetim kararının tarihi ve geçen süre,
2. Yabancının kimlik ve seyahat belgelerini ibraz ettiği, idareyle iş birliği yaptığı (uzatma sebeplerinin bulunmadığı),
3. Uzatma kararında kanuni sebebin hangi olguya dayandığının yazılmadığı.

Bu bloğun hazır metni dilekçe örneğinin 6. maddesindedir.

Anayasa Mahkemesi: Sınırsız Süreyle Tutma Yoktur

Anayasa Mahkemesi, idari gözetim altına alma yetkisinin Anayasa'nın 19. maddesi ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 5. maddesiyle kabul edilmiş istisnai bir yetki olduğunu; sınır dışı etme işlemleri "gerekli özen" içinde yürütülmezse kişi özgürlüğünden ve mahrumiyetin meşruiyetinden söz edilemeyeceğini belirtmiştir (Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru, B. 2014/13044, T. 11.11.2015). Uzun süreli tutmada asıl soru budur: idare sınır dışı işlemini fiilen ve özenle yürütüyor mu?

Ayrıntı için emsal kararlar sayfasındaki AYM ilkelerine bakın.

Bu konunun ayrıntısı için uluslararası koruma başvurusu ve idari gözetim yazısına bakabilirsiniz.