Geri Gönderme Merkezi Şartları: Kötü Koşullar GGM’den Çıkış Talebine Dayanak Olabilir mi?

Geri gönderme merkezinde tutulan yabancıların insan onuruna uygun koşullarda barındırılması; yeterli kişisel alan, yatak, hijyen, havalandırma, açık hava, sağlık hizmetleri ve dış dünyayla iletişim imkânlarının sağlanması gerekir. Anayasa Mahkemesi de GGM koşullarını temel haklar yönünden incelemekte; aşırı kalabalık, kişisel alan yetersizliği, hijyen, sağlık ve havalandırma sorunlarını önemli ölçütler olarak kabul etmektedir. Kötü tutulma koşulları tek başına otomatik tahliye anlamına gelmese de somut olayın özelliklerine göre idari gözetimin kaldırılması ve daha hafif alternatif tedbirlerin uygulanması talebinde önemli bir hukuki dayanak oluşturabilir.

Geri gönderme merkezinde bulunan yabancıların ve yakınlarının en sık sorduğu sorulardan biri “Geri gönderme merkezindeki şartlar nasıl olmalı ve kötü koşullarda tutuluyorsam ne yapabilirim?” sorusudur.

Geri gönderme merkezinde idari gözetim altında bulunmak, yabancının temel haklarının ortadan kalktığı anlamına gelmez. Yabancının insan onuruna uygun koşullarda barındırılması, sağlık ve esenliğinin korunması, temel ihtiyaçlarının karşılanması ve dış dünyayla iletişim kurabilmesi gerekir.

Özellikle İstanbul’daki Tuzla, Çatalca/İnceğiz, Binkılıç ve Arnavutköy geri gönderme merkezlerinde bulunan yabancılar veya yakınları bakımından; aşırı kalabalık koğuşlar, yatak yetersizliği, sağlık hizmetlerine erişememe, hijyen sorunları, yetersiz havalandırma, uzun süre kapalı ortamda tutulma veya avukat ve aileyle iletişim sorunları yalnızca günlük yaşam problemi olarak görülmemelidir.

Bu koşullar bazı durumlarda temel hak ihlali iddiasına dönüşebilir ve yabancının idari gözetim altında tutulmasının devam edip etmemesi değerlendirilirken ayrıca ileri sürülebilir.

Geri Gönderme Merkezinde Şartlar Nasıl Olmalı?

Geri gönderme merkezi cezaevi değildir.

Burada bulunan yabancılar bir suçtan dolayı cezalarını çekmek amacıyla değil, haklarında yürütülen yabancılar hukuku ve sınır dışı süreçleri kapsamında idari gözetim altında tutulmaktadır.

Bu nedenle geri gönderme merkezindeki koşulların da idari gözetimin niteliğine uygun olması gerekir.

Anayasa Mahkemesinin geri gönderme merkezlerine ilişkin içtihadında, yabancının özgürlüğünden mahrum bırakılmasının doğal sonucu olan sıkıntının ötesinde bir acı veya eziyete maruz bırakılamayacağı kabul edilmektedir.

Yabancının sağlık ve esenliğinin korunması ve ihtiyaç duyduğu tıbbi yardımın sağlanması da devletin yükümlülükleri arasındadır.

Dolayısıyla GGM’deki koşullar değerlendirilirken yalnızca “yemek veriliyor mu?” sorusuna bakılmaz.

Koşulların tamamı birlikte değerlendirilir.

GGM’nin Çok Kalabalık Olması Hak İhlali Olabilir mi?

Evet, olabilir.

Aşırı kalabalık, geri gönderme merkezlerinde tutulma koşullarının değerlendirilmesindeki en önemli unsurlardan biridir.

Anayasa Mahkemesi, çok kişilik odalarda kişinin kullanımına düşen yaşam alanını temel kriterlerden biri olarak kabul etmektedir.

Mahkeme içtihadında çok kişilik odalarda kişi başına düşen yüzey alanının 3 m²’nin altında olması özellikle önem taşımaktadır.

Ancak yalnızca metrekare hesabı yapılmaz.

Kişinin kendisine ait bir yatağının bulunup bulunmadığı, odada rahat şekilde hareket edip edemediği, koğuş dışında ne kadar zaman geçirebildiği, havalandırma ve hijyen imkânları da birlikte değerlendirilir.

Örneğin bir odanın normal kapasitesinin çok üzerinde kişinin aynı anda tutulması, bazı yabancıların yerde veya uygun olmayan alanlarda yatmak zorunda kalması ve oda içerisinde serbest hareketin ciddi şekilde kısıtlanması hukuki değerlendirmede önem taşıyabilir.

Bu nedenle;

“15 kişilik yerde 30 kişi kalıyoruz.”

“Yatak olmadığı için yerde yatıyorum.”

“Odada hareket edecek alan yok.”

şeklindeki şikâyetler yalnızca konfor şikâyeti değildir.

Belgelendirilebildiği ölçüde temel hak değerlendirmesinin konusu olabilir.

Geri Gönderme Merkezinde Herkesin Yatağı Olmak Zorunda mı?

Geri gönderme merkezinde bulunan yabancının uygun bir uyku alanına sahip olması gerekir.

Anayasa Mahkemesinin benimsediği kriterlerde çok kişilik barınma alanlarında her kişi için ayrı bir uyku yerinin bulunup bulunmadığı özellikle dikkate alınmaktadır.

Bu nedenle sürekli olarak yerde yatmak zorunda bırakılma, yeterli yatak bulunmaması veya kapasitenin çok üzerinde kişi barındırılması diğer koşullarla birlikte önemli bir hukuki iddia oluşturabilir.

Özellikle bu durum uzun süre devam ediyorsa tutulma süresi de değerlendirmeye dâhil edilmelidir.

GGM’de Havalandırmaya Çıkma Hakkı Var mı?

Geri gönderme merkezinde tutulan yabancının sürekli kapalı bir odada tutulması olağan kabul edilmemelidir.

Anayasa Mahkemesi tutulma koşullarının değerlendirilmesinde açık havaya erişimi ve egzersiz yapabilme imkânını açıkça dikkate almaktadır.

Kişinin günün makul bir bölümünde koğuş dışında bulunabilmesi önemlidir.

Bu nedenle;

“Günlerdir açık havaya çıkarılmıyorum.”

“Odadan neredeyse hiç çıkamıyoruz.”

“Havalandırma çok kısa sürüyor.”

“Pencere açılmıyor ve temiz hava alamıyoruz.”

gibi şikâyetler diğer koşullarla birlikte değerlendirilmelidir.

Özellikle aşırı kalabalık bir odada uzun süre kalan kişinin aynı zamanda açık havaya veya koğuş dışına çıkamaması tutulma koşullarının ağırlığını artırabilir.

Geri Gönderme Merkezinde Gün Işığı ve Temiz Hava Olmak Zorunda mı?

Doğal ışık ve havalandırma da geri gönderme merkezi şartlarının hukuka uygunluğunun değerlendirilmesindeki kriterler arasındadır.

Yabancının uzun süre güneş görmeyen, temiz hava almayan veya yeterli şekilde havalandırılmayan bir ortamda tutulması, özellikle sağlık sorunlarıyla birleştiğinde önem kazanabilir.

Anayasa Mahkemesi bu tür koşulları tek tek değil, bütün olarak değerlendirmektedir.

Örneğin küçük ve aşırı kalabalık bir odada;

• yetersiz havalandırma,

• doğal ışık eksikliği,

• koğuş dışına çıkamama,

• hijyen problemi

birlikte bulunuyorsa tutulma koşullarının kişi üzerindeki etkisi daha ağır hâle gelebilir.

Geri Gönderme Merkezinde Hijyen Şartları Nasıl Olmalı?

GGM’de bulunan yabancının kişisel temizliğini sürdürebileceği temel imkânların sağlanması gerekir.

Banyo, tuvalet, temiz su, temizlik malzemeleri ve yaşam alanlarının genel temizliği bu kapsamda değerlendirilir.

Anayasa Mahkemesi içtihadında banyo ve tuvalet alanlarının hem hijyen hem de mahremiyet bakımından uygun olması gerektiğine dikkat çekilmektedir.

Yeterli duş imkânının bulunmaması da önemlidir.

Ayrıca merkezde;

• bit,

• pire,

• tahtakurusu,

• kemirgen,

• diğer haşereler

bulunması ve bunlara karşı gerekli önlemlerin alınmaması da tutulma koşullarının değerlendirilmesinde dikkate alınabilir.

Bu nedenle yalnızca “oda çok kirli” demek yerine yaşanan sorunun somut şekilde açıklanması önemlidir.

Geri Gönderme Merkezinde Sağlık Hizmeti Verilmek Zorunda mı?

Evet.

Geri gönderme merkezinde bulunan yabancıların sağlık ve esenliğinin korunması gerekir.

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu kapsamında yabancının bedelini karşılayamadığı acil ve temel sağlık hizmetlerinin ücretsiz olarak sağlanması öngörülmektedir.

Sağlık hizmeti yalnızca hayati acil durumlarla sınırlı değerlendirilmemelidir.

Özellikle;

• kronik hastalık,

• hamilelik,

• düzenli kullanılan ilaçlar,

• ciddi psikolojik rahatsızlık,

• engellilik,

• ameliyat sonrası takip,

• devam eden tedavi

gibi durumların bulunması hâlinde yabancının sağlık koşulları idari gözetimin devamı bakımından ayrıca önem kazanabilir.

Anayasa Mahkemesi de geri gönderme merkezindeki kişilerin sağlık ve esenliğinin yeterince güvence altına alınması ve gerekli tıbbi yardımın sağlanması gerektiğini kabul etmektedir.

Hastayım Ama GGM’de Doktora Götürülmüyorum, Ne Yapabilirim?

Sağlık sorununun mümkün olduğunca belgelenmesi gerekir.

Özellikle;

• eski sağlık raporları,

• reçeteler,

• kullanılan ilaçlara ilişkin belgeler,

• hastane kayıtları,

• epikriz raporları,

• devam eden tedavilere ilişkin belgeler

önem taşıyabilir.

Geri gönderme merkezi içinde doktora veya hastaneye sevk talebinde bulunulduysa bu başvuruların da mümkün olduğu ölçüde kayıt altına alınması gerekir.

Özellikle ciddi veya sürekli bir sağlık problemine rağmen gerekli sağlık hizmetine erişilemediği ileri sürülüyorsa bu durum idari gözetimin ölçülülüğü değerlendirilirken de önem kazanabilir.

Çünkü kişinin özel sağlık veya kırılganlık durumunun geri gönderme merkezinde tutulmaya devam edilip edilmemesi bakımından ayrıca değerlendirilmesi gerekebilir.

Geri Gönderme Merkezindeki Yabancı Telefon Kullanabilir mi?

GGM’de bulunan yabancının dış dünyayla tamamen bağlantısının kesilmesi söz konusu değildir.

Yabancıya yakınlarına, avukatına, yasal temsilcisine ve ilgili mercilere ulaşabilme imkânı sağlanmalıdır.

Telefon hizmetlerine erişim de bu kapsamda önem taşır.

Bu nedenle ailelerin;

“Yakınımızdan haber alamıyoruz.”

“Telefon etmesine izin verilmiyor.”

“Avukatıyla iletişim kuramıyor.”

şeklindeki şikâyetleri somut olayın koşullarına göre ayrıca değerlendirilmelidir.

GGM’deki Yabancı Avukatıyla Görüşebilir mi?

Evet.

Avukata erişim, idari gözetim altında bulunan yabancının en önemli hukuki güvencelerinden biridir.

Geri gönderme merkezinde bulunan bir yabancı hakkında aynı anda;

• idari gözetim kararı,

• sınır dışı etme kararı,

• tahdit kodu,

• Türkiye’ye giriş yasağı,

• uluslararası koruma süreci

bulunabilir.

Bu nedenle yabancının avukatla görüşebilmesi ve hakkındaki kararları avukatına ulaştırabilmesi önemlidir.

Avukat görüşmesine sürekli ve gerekçesiz şekilde engel olunması, kişinin etkili şekilde hukuki başvuruda bulunmasını engelleyebilecek ayrı bir sorun yaratabilir.

Aile Geri Gönderme Merkezindeki Yakınıyla Görüşebilir mi?

Geri gönderme merkezinde bulunan yabancının yakınlarıyla iletişim kurabilmesi için imkân sağlanması gerekir.

Ayrıca yabancının vatandaşı olduğu ülkenin konsolosluk görevlileriyle ve mevzuat kapsamında yetkili diğer kişilerle görüşebilmesi de mümkündür.

Ziyaretlerin şekli ve saatleri merkezin çalışma ve güvenlik düzenine göre belirlenebilir.

Bu nedenle her ziyaret sınırlaması tek başına hak ihlali anlamına gelmez.

Ancak yabancının ailesiyle ve dış dünyayla iletişiminin fiilen tamamen ortadan kaldırılması ayrıca değerlendirilmesi gereken bir durumdur.

İstanbul’daki Geri Gönderme Merkezlerinde de Aynı Şartlar Geçerli mi?

Evet.

Geri gönderme merkezlerine ilişkin temel hak standartları yalnızca belirli bir şehir veya belirli bir merkez için geçerli değildir.

İstanbul’daki;

• Tuzla Geri Gönderme Merkezi,

• Binkılıç Geri Gönderme Merkezi,

• Çatalca/İnceğiz Geri Gönderme Merkezi,

• Arnavutköy Geri Gönderme Merkezi

bakımından da yabancıların insan onuruna uygun koşullarda tutulması gerekir.

Dolayısıyla Tuzla GGM şartları, Arnavutköy GGM şartları, Binkılıç GGM şartları veya Çatalca GGM şartları bakımından yaşanan ciddi sorunlar da hukuki değerlendirmeye konu olabilir.

Anayasa Mahkemesi GGM’deki Kötü Koşullar Hakkında Ne Diyor?

Anayasa Mahkemesi, 08.07.2025 tarihli kararında  geri gönderme merkezindeki tutulma koşullarına ilişkin önemli değerlendirmelerde bulunmuştur.

Başvurucu;

• kalabalık ortam,

• hijyen sorunları,

• yetersiz hava ve güneş,

• sağlık hizmetlerine ilişkin problemler

gibi tutulma şartlarından yakınmıştır.

Anayasa Mahkemesi geri gönderme merkezlerinde bulunan yabancıların insan onuruna uygun koşullarda tutulması gerektiğini açık biçimde ortaya koymuştur.

Mahkeme, GGM koşullarının değerlendirilmesinde özellikle;

• kişisel yaşam alanını,

• aşırı kalabalığı,

• ayrı yatak bulunup bulunmadığını,

• açık havaya erişimi,

• havalandırmayı,

• doğal ışığı,

• hijyeni,

• sağlık hizmetlerini

önemli kriterler olarak kabul etmektedir.

Kararın önemli yönlerinden biri, geri gönderme merkezindeki kötü koşullara ilişkin şikâyetlerin yalnızca günlük yaşam veya idari memnuniyetsizlik meselesi olarak değerlendirilemeyeceğini göstermesidir.

Bu tür şikâyetler belirli bir ağırlığa ulaştığında Anayasa’da güvence altına alınan temel haklar kapsamında incelenebilir.

AYM Kararı Kötü Koşullardaki Her Yabancının Tahliye Edileceği Anlamına Gelir mi?

Hayır.

Anayasa Mahkemesi kararından:

“GGM şartları kötüyse yabancı mutlaka tahliye edilir.”

şeklinde otomatik bir sonuç çıkarılamaz.

Ancak kötü tutulma koşulları;

• yabancının sağlık durumu,

• özel kırılganlık hâli,

• tutulma süresi,

• aile bağları,

• sabit adresi,

• kaçma riskinin bulunup bulunmadığı,

• daha hafif tedbirlerin uygulanabilirliği

ile birlikte değerlendirildiğinde idari gözetimin kaldırılması talebini güçlendiren hukuki unsurlardan biri olabilir.

Kötü GGM Koşulları GGM’den Çıkış Talebinde Kullanılabilir mi?

Evet, somut olayın özelliklerine göre kullanılabilir.

İdari gözetim kararına karşı Sulh Ceza Hâkimliğine yapılan başvuruda yabancının yalnızca sabit adresi veya aile bağları değil, kişinin geri gönderme merkezinde tutulduğu koşullar ve kişisel özellikleri de dosyanın bütünlüğü içerisinde ileri sürülebilir.

Örneğin;

• ciddi sağlık sorunları,

• aşırı kalabalığın sağlık üzerindeki etkisi,

• uzun süren idari gözetim,

• özel kırılganlık,

• yeterli sağlık hizmetine erişememe,

• daha hafif tedbirlerin yeterli olması

gibi hususlar idari gözetimin devamının ölçülülüğü değerlendirilirken önem taşıyabilir.

Burada sorulması gereken temel soru şudur:

Bu yabancının kapalı bir geri gönderme merkezinde tutulmaya devam edilmesi gerçekten gerekli mi, yoksa aynı amaç daha hafif bir tedbirle gerçekleştirilebilir mi?

İmza veya Adres Şartıyla GGM’den Çıkmak Mümkün mü?

6458 sayılı Kanun’un 57/A maddesinde idari gözetime alternatif yükümlülükler düzenlenmiştir.

Bunlar arasında;

• belirli bir adreste ikamet etme,

• bildirimde bulunma,

• teminat,

• elektronik izleme

gibi kişinin özgürlüğünü geri gönderme merkezinde tutulmaya kıyasla daha az sınırlandıran tedbirler bulunmaktadır.

Dolayısıyla yabancının tamamen özgürlüğünden mahrum bırakılması her durumda tek seçenek değildir.

Özellikle yabancının;

• sabit adresinin bulunması,

• ailesinin Türkiye’de olması,

• kaçma riskinin düşük olması,

• sağlık sorununun bulunması,

• özel kırılganlığının bulunması,

• alternatif tedbirlerle denetimin mümkün olması

durumlarında idari gözetimin devamının gerçekten gerekli olup olmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.

GGM Koşullarından Şikâyet Eden Yabancı Ne Yapmalı?

GGM koşullarına ilişkin şikâyetlerin mümkün olduğunca somutlaştırılması önemlidir.

Yalnızca:

“Şartlar çok kötü.”

demek yerine;

• odada kaç kişinin bulunduğu,

• kaç yatak olduğu,

• kişinin yerde yatıp yatmadığı,

• günde ne kadar süre açık havaya çıkabildiği,

• kaç gündür duş alamadığı,

• hangi sağlık problemi bulunduğu,

• hangi ilacı kullanamadığı,

• kaç kez doktora gitmek istediği,

• ailesi veya avukatıyla görüşüp görüşemediği,

• ne kadar süredir bu koşullarda tutulduğu

ayrıntılı biçimde ortaya konulmalıdır.

Varsa;

• sağlık raporları,

• reçeteler,

• hastane kayıtları,

• geri gönderme merkezine verilen dilekçeler,

• aileye gönderilen mesajlar,

• diğer yazılı kayıtlar

dosyada önem taşıyabilir.

Amaç yalnızca koşulların kötü olduğunu söylemek değil, somut kişinin bu koşullardan nasıl etkilendiğini gösterebilmektir.

Yakınım İstanbul’da Geri Gönderme Merkezinde ve Şartlardan Şikâyet Ediyor, Ne Yapmalıyım?

Yakınınız İstanbul’daki Tuzla, Çatalca/İnceğiz, Binkılıç veya Arnavutköy geri gönderme merkezlerinden birinde bulunuyorsa öncelikle hangi koşullardan şikâyet ettiğini ayrıntılı şekilde öğrenmek gerekir.

Daha sonra yalnızca GGM şartları değil;

• idari gözetim kararının gerekçesi,

• idari gözetimin ne kadar süredir devam ettiği,

• aylık değerlendirme kararları,

• sınır dışı etme kararı,

• sağlık durumu,

• sabit adresi,

• Türkiye’deki aile bağları,

• tahdit kodları,

• idari gözetime alternatif tedbirlerin uygulanabilirliği

birlikte değerlendirilmelidir.

Çünkü kötü GGM koşulları önemli olmakla birlikte geri gönderme merkezinden çıkış talebi tek bir unsura değil, dosyanın bütün hukuki durumuna dayanılarak hazırlanmalıdır.

GGM’de Tutulma Koşulları ile İdari Gözetim Aynı Şey mi?

Hayır.

Bu iki hukuki konunun birbirinden ayrılması gerekir.

İdari gözetim, yabancının geri gönderme merkezinde tutulmasına ilişkin işlemdir.

Tutulma koşulları ise yabancının bu merkezde hangi fiziksel ve insani şartlar altında barındırıldığıyla ilgilidir.

Bir kişinin idari gözetim altında tutulmasının başlangıçta hukuka uygun olması, onun her türlü koşul altında tutulabileceği anlamına gelmez.

Aynı şekilde geri gönderme merkezindeki bazı şartların yetersiz olması da tek başına idari gözetim kararını otomatik olarak ortadan kaldırmaz.

Ancak iki konu birlikte değerlendirildiğinde, özellikle sağlık, kırılganlık ve ölçülülük bakımından idari gözetimin devamının gerekliliği yeniden tartışılabilir.

Sonuç: Geri Gönderme Merkezindeki Kötü Şartlar Katlanılması Gereken Bir Durum Değildir

Geri gönderme merkezinde bulunan kişinin idari gözetim altında olması, uygun olmayan yaşam koşullarına katlanmak zorunda olduğu anlamına gelmez.

Anayasa Mahkemesi içtihadına göre geri gönderme merkezlerinde;

• yeterli kişisel alan,

• uygun uyku alanı,

• açık havaya erişim,

• havalandırma,

• doğal ışık,

• hijyen,

• sağlık hizmetlerine erişim

temel haklar yönünden önem taşıyan unsurlardır.

Bu standartların ciddi biçimde karşılanmadığı durumlarda mesele yalnızca merkezin fiziki şartlarına ilişkin bir şikâyet olarak görülmemelidir.

Kötü tutulma koşulları; yabancının sağlık ve kırılganlık durumu, idari gözetim süresi, sabit adresi, aile bağları ve daha hafif tedbirlerin uygulanabilirliğiyle birlikte değerlendirildiğinde idari gözetimin kaldırılması ve alternatif yükümlülük uygulanması talebinde hukuki argüman olarak ileri sürülebilir.

Hukuki Kaynaklar

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, özellikle m.57, m.57/A, m.58 ve m.59.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m.17, m.19 ve m.40.

Anayasa Mahkemesi, K.A. Başvurusu, B. No: 2014/13044, 11.11.2015.

Anayasa Mahkemesi, Levent Cantekin Başvurusu, 

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, m.3, m.5 ve m.13.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Khlaifia ve Diğerleri/İtalya, B. No: 16483/12, 15.12.2016.

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezi ziyaret raporu.

Göç İdaresi Başkanlığı, geri gönderme merkezleri ve bu merkezlerde sağlanan hizmetlere ilişkin güncel bilgilendirmeler.

Son Güncelleme: Ağustos 2026