İdari Gözetim Kararı, İtiraz Süreci ve Geri Gönderme Merkezinden Salıverilme- 2026 Güncel Rehber

Türkiye’de yabancılar hukukunun en sancılı ve acil müdahale gerektiren süreçlerinden biri, şüphesiz ki idari gözetim kararı uygulamasıdır. Hakkında sınır dışı etme (deport) kararı alınan bir yabancının, belirli şartların varlığı halinde valilik kararıyla Arnavutköy Geri Gönderme Merkezlerinde (GGM) tutulması süreci, hem kişi hem de yakınları için büyük bir belirsizlik ve endişe kaynağıdır. Ancak unutulmamalıdır ki, bu merkezlerde tutulmak nihai bir sonuç değil, hukuki yollarla itiraz edilebilen ve salıverilme ile sonuçlanabilen geçici bir idari tedbirdir. Bu süreçte zamanla yarışıldığından, mekanizmanın nasıl işlediğini doğru anlamak hayati önem taşır.

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun (YUKK) 57. maddesi uyarınca idari gözetim; hakkında sınır dışı etme kararı alınmış yabancılardan, kaçma ve kaybolma riski bulunan, Türkiye’ye giriş veya çıkış kurallarını ihlal eden ya da kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturan kişiler hakkında valiliklerce tesis edilen, kişi hürriyeti ve güvenliğini kısıtlayıcı nitelikte bir idari tedbirdir. Bu işlem, ceza hukuku anlamında bir "tutuklama" veya "hapis cezası" olmayıp, sınır dışı işleminin sağlıklı bir şekilde yürütülebilmesi amacıyla uygulanan ihtiyati bir koruma tedbiri niteliğindedir. Ancak, Anayasa’nın 19. maddesi ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 5. maddesi kapsamında kişi hürriyetini doğrudan kısıtladığı için, idari gözetim kararı sıkı şekil şartlarına ve süre sınırlamalarına tabidir. İdarenin takdir yetkisi sınırsız olmayıp, ölçülülük ilkesi gereği idari gözetime alternatif yükümlülükler uygulanabilecekken doğrudan gözetim kararı verilmesi veya gerekçesiz olarak sürenin uzatılması, Sulh Ceza Hakimliği nezdinde yapılacak itirazlar ile hukuka aykırılık teşkil edecektir.

Şimdi hukuki terimleri bir kenara bırakıp durumu en net haliyle özetleyelim: İdari gözetim kararı, devletin yabancı bir kişiye "Seni ülkeden göndermeye karar verdim, ancak işlemleri tamamlayıp uçağa bindirene kadar kaçmandan korkuyorum; bu yüzden seni dışarıda serbest bırakmıyor, Arnavutköy veya Tuzla Geri Gönderme Merkezi dediğimiz yerde misafir ediyorum" demesidir. Yani burası bir cezaevi, içerideki kişi de bir suçlu değildir. Sadece deport işlemleri bitene kadar Arnavutköy veya Tuzla Geri Gönderme Merkezi'nde "gözetim altında" tutulan kişidir. Ancak devletin de burada Arnavutköy veya Tuzla Geri Gönderme Merkezinde sınırsız tutma imkanı yoktur. Eğer kişinin kaçma şüphesi yoksa, sabit bir adresi varsa veya sağlık sorunları yaşıyorsa; avukatınız aracılığıyla mahkemeye başvurup "Bu kişiyi kilit altında tutmanıza gerek yok, imza vermeye gelsin yeter" diyerek o merkezden çıkmasını sağlayabilirsiniz. Özetle; kapılar kilitli olsa da anahtarı doğru hukuki hamlelerdedir.

Bu makalede, Arnavutköy veyaTuzla Geri Gönderme Merkezi'ne götürülme süreçlerinin ve İstanbul İl Göç İdaresi tarafından alınan idari gözetim kararına itiraz sürecinin nasıl işlediğini, Tuzla, Çatalca, Arnavutköy veya diğer Geri Gönderme Merkezlerinden bir yakınınızı nasıl çıkarabileceğinizi ve idari gözetim süresinin ne kadar olduğunu tüm detaylarıyla, adım adım inceleyeceğiz. İster süreci öğrenmek isteyen bir hukukçu olun, ister yakını içeride olan bir vatandaş; aşağıdaki rehber karanlıkta kalan tüm noktaları aydınlatacaktır.

İdari Gözetim Kararı Nedir?

İstanbul genelinde, özellikle Eminönü, Söğütlüçeşme ve Taksim gibi yoğun meydanlarda ve Marmaray istasyonlarında kurulan Mobil Göç Noktaları, kaçak duruma düşen yabancı tespiti yapılmaktadır. Mobil Göç Noktalarında yakalanan yabancılar Tuzla ,Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi gibi noktalarda idari gözetim altına alınmaktadır. Temel olarak idari gözetim; hakkında Türkiye’den sınır dışı etme kararı (deport) alınmış olan yabancının, bu kararın uygulanabilmesi amacıyla yakalanması ve sınır dışı işlemleri tamamlanana kadar Tuzla , Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi gibi noktalarda zorunlu ikamete tabi tutulmasıdır. İstanbul ilinde başka geri gönderme merkezi bulunmamaktadır.

Pek çok kişi bu durumu bir hapis cezası veya tutuklama ile karıştırsa da, idari gözetim kararı nedir sorusunun cevabı Ceza Kanunu'nda değil, İdare Hukuku'nda yatar. Bu karar, mahkemeler tarafından değil, Valilikler (uygulamada İstanbul İl Göç İdaresi Müdürlükleri) tarafından verilir. Amaç kişiyi cezalandırmak değil, sınır dışı işlemi gerçekleşene kadar kişinin kaçma ve kaybolma riskini ortadan kaldırmaktır. Hakkında idari gözetim kararı verilen yabancılar, kolluk kuvvetleri tarafından yakalanarak 48 saat içerisinde Geri Gönderme Merkezlerine teslim edilir ve idari gözetim süresi boyunca burada tutulurlar.

Doktrinel ve normatif açıdan incelendiğinde; 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun (YUKK) 57. maddesi ve devamı hükümlerine dayanan idari gözetim, idarenin kamu gücü ayrıcalığını kullanarak tesis ettiği, icrai nitelikte ve kişi hürriyeti ile güvenliği hakkını (Anayasa m.19) kısıtlayan bir idari tedbirdir. Sınır dışı etme kararının infazını güvence altına almak gayesiyle başvurulan bu tedbir, hukuki niteliği itibarıyla bir "koruma tedbiri" olup, cezai bir yaptırım (müeyyide) değildir. Ancak, kişi özgürlüğünden yoksun bırakma sonucunu doğurduğu için, idarenin bu yetkisi sınırsız değildir; ölçülülük ilkesi gereği, gözetim kararı verilmeden önce daha hafif bir tedbir olan idari gözetime alternatif yükümlülüklerin (YUKK m. 57/A) uygulanabilirliğinin değerlendirilmesi zorunludur. Aksi takdirde, tesis edilen işlem sebep ve amaç unsurları bakımından hukuka aykırı hale gelecek ve Sulh Ceza Hakimliği nezdinde iptali gerekecektir. Eğer yabancı İstanbul ilindeki geri gönderme merkezlerinde tutuluyorsa idari gözetim kararına karşı itirazları incelemeye yetkili makam İstanbul Sulh Ceza Hakimlikleridir.

İdari gözetim dediğimiz şey, devletin yabancı misafirine "Ben seni ülkeden göndermeye karar verdim ama işlemleri halledene kadar ortadan kaybolmandan korkuyorum" demesidir. Yani devlet, "Seni hemen uçağa bindiremiyorum; belki pasaportun yok, belki gideceğin ülke seni kabul etmiyor ya da bilet paran hazır değil. İşte bu süreç bitene kadar sokakta gezmeni istemiyorum, seni Tuzla, Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi denilen yerde 'misafir' edeceğim" diyor. Burası bir cezaevi değil, sen de suçlu değilsin. Sadece Tuzla ,Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi'nde devletin gözetimi altındasın. Ama merak etme, devlet seni orada sonsuza kadar tutamaz; eğer kaçma niyetin olmadığını kanıtlarsan, avukatın aracılığıyla "Beni bırakın, imza vermeye geleyim" diyerek oradan çıkabilirsin.

Sonuç olarak, idari gözetim kararı, sınır dışı süreciyle iç içe geçmiş ancak ondan bağımsız bir işlemdir. Bir yabancı hakkında sınır dışı kararı olsa bile, mutlaka Tuzla, Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi'nde tutulması gerekmez. Doğru hukuki başvuru ve idari gözetim kararına itiraz yolları ile yabancının bu süreci dışarıda, özgür bir şekilde geçirmesi mümkündür.

Hangi Durumlarda İdari Gözetim Kararı Verilir? (YUKK m. 57/2)

Bir yabancı hakkında sınır dışı etme kararı alınmış olması, o kişinin otomatik olarak Tuzla, Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi'ne götürüleceği anlamına gelmez. Kanun koyucu, özgürlüğün kısıtlanmasını istisnai bir durum olarak öngörmüştür. Ancak uygulamada, valilikler belirli risklerin varlığı halinde inisiyatif kullanarak idari gözetim kararı alabilmektedir. Hangi hallerde idari gözetim kararı verilir sorusunun cevabı, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun (YUKK) 57. maddesinin 2. fıkrasında maddeler halinde sıralanmıştır.

Bu sebeplerin başında kaçma ve kaybolma riski gelmektedir. Eğer yabancının Türkiye’de kayıtlı bir adresi yoksa, adres kayıt sistemindeki adresinde bulunamıyorsa veya sürekli yer değiştiriyorsa, idare bu kişiyi "sınır dışı işlemleri sırasında kaçabilir" diye değerlendirerek gözetim altına alır. Bunun yanı sıra, Türkiye’ye yasa dışı yollardan girenler veya yasal süresi dolmasına rağmen çıkış yapmayıp kaçak duruma düşenler de yakalandıklarında doğrudan idari gözetim kararı ile karşılaşırlar.

Bir diğer önemli gerekçe ise sahte belge kullanımıdır. Sahte pasaport, sahte vize veya sahte ikamet izni belgeleriyle işlem yapmaya çalışan yabancılar, hem adli soruşturma geçirir hem de idari gözetim altına alınırlar. Son olarak, kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturan yabancılar (örneğin bir suça karışanlar veya bulaşıcı hastalık riski taşıyanlar) hakkında da valilikler tereddüt etmeden idari gözetim ve Tuzla, Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi'ne sevk kararı vermektedir.

Hukuki teknik açıdan irdelendiğinde; idarenin bir yabancı hakkında idari gözetim kararı tesis edebilmesi için YUKK m. 57/2’de sayılan hallerden (numerus clausus) en az birinin somut olayda vücut bulması zorunludur. İdare, kanunda sayılan bu sebepler dışında kıyas yoluyla veya genişletici yorumla yeni bir gözetim sebebi yaratamaz; bu durum "kanunilik ilkesine" aykırılık teşkil eder. Özellikle uygulamada en sık başvurulan gerekçe olan "kaçma ve kaybolma riski", soyut bir şüpheye değil, somut verilere (sabit ikametgah yokluğu, geçmişteki ihlaller vb.) dayanmalıdır. Aksi halde, gerekçesiz veya matbu ifadelerle oluşturulan idari gözetim kararları, İstanbul Sulh Ceza Hakimliği tarafından yapılacak denetimde, ölçülülük ve belirlilik ilkelerine aykırılık nedeniyle iptal edilmeye mahkumdur. Dolayısıyla, idari işlemin sebep unsurunun sakat olması, kişinin derhal salıverilmesini gerektiren mutlak bir hukuka aykırılık halidir.

Bu bölümde görüldüğü üzere, idari gözetim nedenleri somut olaylara dayanmalıdır. Eğer yakınınızın kaçma şüphesi olmadığını veya kamu düzenini bozmadığını düşünüyorsanız, haksız yere verilen bu karara karşı vakit kaybetmeden hukuki yollara başvurulmalıdır.

İdari Gözetim Süresi Ne Kadardır? (6 Ay + 6 Ay Kuralı)

Yabancı uyruklu kişiler veya aileleri için sürecin en yıpratıcı kısmı belirsizliktir. Tuzla, Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi'ne (GGM) alınan bir kişinin geri göndermek merkezinden nasıl ve ne zaman çıkacağı sorusu en can alıcı sorudur. Kanun koyucu, kişi özgürlüğünü kısıtlayan bu tedbirin ucu açık olmaması için kesin süre sınırları getirmiştir. İdari gözetim süresi, kural olarak en fazla 6 aydır. Ancak bu süre, kişinin Tuzla , Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi 'nde mutlaka 6 ay kalacağı anlamına gelmez; bu süre, idarenin kişiyi tutabileceği "maksimum" ilk sınırdır.

Bu 6 aylık süre içerisinde sınır dışı etme işlemleri (pasaport temini, bilet işlemleri, seyahat belgesi çıkarılması vb.) tamamlanamazsa, idare durumu yeniden değerlendirir. Eğer yabancı kişi, sınır dışı işlemlerinde işbirliği yapmıyor, ülkesi hakkında doğru bilgi vermiyor veya belgelerini gizliyorsa; bu 6 aylık süre en fazla 6 ay daha uzatılabilir. Yani hukukumuzda idari gözetim süresi toplamda 12 ayı (1 yılı) kesinlikle geçemez.

Özellikle idari gözetim süresinin uzatılması kararı otomatik bir işlem değildir. İdarenin, neden süreyi uzattığını gerekçeleriyle birlikte açıklaması ve bu kararı yabancıya veya avukatına tebliğ etmesi zorunludur. 12 aylık süre dolduğunda, sınır dışı işlemi hala gerçekleştirilememiş olsa bile, idarenin kişiyi serbest bırakması ve idari gözetime alternatif yükümlülükler (imza, bildirim vb.) uygulaması yasal bir zorunluluktur.

6458 sayılı YUKK’un 57. maddesinin 3. fıkrası, idari gözetim süresini "belirlilik ilkesi" gereği somut sınırlara tabi tutmuştur. Buna göre; idari gözetim süresi altı ayı geçemez; ancak sınır dışı etme işlemlerinin yabancının işbirliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ya da belgeleri vermemesi nedeniyle tamamlanamaması hallerinde, bu süre en fazla altı ay daha uzatılabilir. Buradaki "uzatma" işlemi, idarenin takdir yetkisi dahilinde olsa da keyfi değildir. İdare, ilk 6 aylık sürenin neden yetmediğini ve uzatma gerekçesini somut bilgi ve belgelerle (örneğin konsolosluk yazışmalarıyla) ortaya koymak zorundadır. Ayrıca, her ay yapılan aylık düzenli değerlendirmeler sonucunda, idari gözetimin devamında zaruret görülmediği takdirde, süre dolmadan da gözetim kararı kaldırılarak yabancıya YUKK m. 57/A kapsamındaki alternatif yükümlülükler getirilebilir. Süre uzatım kararlarına karşı da tıpkı ilk kararda olduğu gibi İstanbul Sulh Ceza Hakimliği nezdinde itiraz yolu açıktır.

Devletin bir yabancıyı Geri Gönderme Merkezi’nde tutma hakkı sınırsız değildir. Kanun, "Bir kişiyi burada en fazla 6 ay tutabilirsin" der. İdare bu süre içinde kişiyi ülkesine göndermeye çalışır. Ancak, eğer yabancı kişi "Ben pasaportumu kaybettim" derse, kimliğini saklarsa veya ülkesiyle ilgili yalan beyanda bulunup işlemleri yokuşa sürerse; devlet "Sen bana yardımcı olmuyorsun, o zaman ben de süreyi uzatıyorum" diyerek 6 ay daha ek süre koyabilir. Yani her şey en kötü gittiğinde bile bir kişi en fazla 1 yıl içeride kalır. 1 yılın sonunda devlet o kişiyi göndermeyi başaramamışsa, kanunen kapıyı açıp serbest bırakmak zorundadır. Ancak bizim amacımız, bu sürelerin sonunu beklemek değil, doğru itirazlarla kişiyi mümkün olan en kısa sürede, günler veya haftalar içinde dışarı çıkarmaktır.

Bu nedenle, "Geri gönderme merkezinden nasıl çıkılır?" sorusunun cevabı, biraz da yapılacak hukuki savunmanın kalitesine ve hızına bağlıdır. Sürecin kendiliğinden bitmesini beklemek yerine, uzman bir deport avukatı ile sürece müdahale etmek, aylarca sürecek mağduriyeti engelleyebilir.

Geri Gönderme Merkezinden Nasıl Çıkılır?

Yabancı bir kişi hakkında idari gözetim kararı verilip Geri Gönderme Merkezi'ne (GGM) alındığında, derhal idari gözetim kararına itiraz edilmesi ve sınır dışı kararının iptali davası açılması gerekmektedir. Türk hukuk sistemi, kişi özgürlüğünü kısıtlayan her türlü idari eyleme karşı etkili bir yargısal denetim mekanizması öngörmüştür. İdari gözetim altına alınan yabancının, bu karara karşı itiraz etme hakkı anayasal bir güvence altındadır. Ancak bu süreçte yapılan en büyük hata, sınır dışı (deport) kararına itiraz ile idari gözetim kararına itiraz süreçlerinin karıştırılmasıdır. Bu iki işlem, birbirinden tamamen farklı yargı kollarında ve farklı mahkemelerde görülür.

Sınır dışı kararının iptali için İdare Mahkemesi'ne başvurulurken, kişinin GGM'den salıverilmesi ve idari gözetim kararının kaldırılması için başvurulacak merci Sulh Ceza Hakimliği'dir. İdari gözetim kararına karşı itiraz, idari gözetim süresi boyunca her zaman yapılabilir. Yani belirli bir dava açma süresini beklemeye gerek yoktur; kişi (Tuzla ,Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi ) GGM'ye girdiği andan itibaren itiraz hakkı doğar. Başvuruyu yabancının kendisi, yasal temsilcisi veya en yaygın ve etkili yöntem olan avukatı yapabilir.

Sulh Ceza Hakimliği idari gözetim itiraz başvurularını, dosya üzerinden (istisnai hallerde duruşmalı olarak) inceler. Kanunen hakimin başvuruyu 5 gün içinde sonuçlandırması gerekmektedir. Ancak mahkemelerin iş yükü nedeniyle bu süre uygulamada bazen bir haftayı bulabilmektedir. İtiraz dilekçesi, sürecin kaderini belirleyen en önemli unsurdur. Standart, matbu bir dilekçe yerine; yabancının sabit ikametgahının bulunduğu (kira kontratı, tapu, noter tasdikli taahhütname), kaçma şüphesinin olmadığı, varsa sağlık sorunları (doktor raporları) veya Türkiye'deki aile bağları (evlilik cüzdanı, çocukların doğum belgeleri) delilleriyle birlikte sunulmalıdır. Hakimin ikna olması durumunda, idari gözetim kararı kaldırılarak yabancı serbest bırakılır ve genellikle hakkında belirli adreste ikamet etme veya imza yükümlülüğü gibi alternatif tedbirlere hükmedilir.

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun (YUKK) 57. maddesinin 6. fıkrası uyarınca, idari gözetim kararına karşı yargı yolu açık olup, görevli merci idari işlemin tesis edildiği yerdeki veya yabancının tutulduğu yerdeki Sulh Ceza Hakimliği'dir. Eğer yabancı Tuzla, Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi'ne götürüldüyse derhal İstanbul Sulh Ceza Hakimliği'ne itiraz edilmelidir. Bu başvuru, sınır dışı(deport) kararının iptal davası prosedüründen farklı olarak, Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) hükümlerine kıyasen yürütülen ivedi bir inceleme sürecidir. Sulh Ceza Hakimliği, idarenin sunduğu gözetim gerekçelerinin (kaçma şüphesinin somut dayanakları, kamu düzeni tehdidi vb.) maddi gerçeklikle örtüşüp örtüşmediğini ve "ölçülülük ilkesine" riayet edilip edilmediğini denetler. Mahkemenin vereceği karar kesindir; ancak bu karara karşı bir üst numaralı Sulh Ceza Hakimliği'ne itiraz edilebilir veya iç hukuk yolları tüketildikten sonra Anayasa Mahkemesi’ne (AYM) bireysel başvuru yoluyla kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlali iddiasında bulunulabilir. Özellikle AYM'nin yerleşik içtihatları, idari gözetimin "son çare" (ultima ratio) olması gerektiğini ve alternatif tedbirlerin yetersiz kalacağının idarece ispatlanamadığı durumlarda gözetim kararının hak ihlali oluşturduğunu vurgulamaktadır.

Konuyu daha net ve anlaşılır bir dille toparlayalım: Bir yakınınız Tuzla, Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi 'ne alındığında, onu oradan çıkarmanın anahtarı "İstanbul Sulh Ceza Hakimliği"ne yapılacak doğru bir itirazdır. Birçok kişi "Dava açtık, bekliyoruz" derken aslında yanlış mahkemede, yanlış dosyayı bekliyor olabilir. Şunu unutmayın: Deport kararını kaldırmak veya durdurmak için İdare Mahkemesi'ne, kişiyi Tuzla ,Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi'nden (GGM) çıkarmak için ise İstanbul Sulh Ceza Hakimliği'ne gidilir. Bunlar iki ayrı yoldur ve aynı anda yürütülmelidir. Hakimden talep edilen şey şudur: "Bu kişinin kaçma niyeti yok, evi barkı belli, ailesi burada. Onu kilit altında tutmanıza gerek yok, bırakın dışarıda yaşasın, haftada bir gelip karakola imzasını atsın." Eğer bu talebi, doğru belgelerle (ev kontratı, sağlık raporu vb.) hakime sunarsanız, hakimin kişiyi serbest bırakma ihtimali çok yüksektir. Devletin amacı kişiyi hapsetmek değil, sadece kontrol altında tutmaktır; kontrolün dışarıda da sağlanabileceğini kanıtlarsanız, kapılar açılır.

Bu süreçte "İdari gözetim kararına itiraz dilekçesi örneği" aramak yerine, her dosyanın kendine özgü hikayesini (hastalık, aile, iş durumu) ön plana çıkaran profesyonel bir hukuki destek almak, kişinin aylarca içeride kalması ile birkaç günde serbest kalması arasındaki farkı yaratır.

İdari Gözetime Alternatif Yükümlülükler (YUKK m. 57/A)

Yabancılar hukukunda yapılan en büyük yanlış algı, sınır dışı kararı olan bir yabancının mutlaka kilit altında tutulması gerektiği düşüncesidir. Oysa hukuk devletinde asıl olan özgürlüktür; kısıtlama ise istisnadır. 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’na (YUKK) eklenen 57/A maddesi, idari gözetim kararına karşı modern ve insan haklarına saygılı bir çözüm yolu getirmiştir: İdari Gözetime Alternatif Yükümlülükler. Bu düzenleme, kaçma şüphesi olsa dahi, belirli tedbirlerle kişinin toplum içinde denetim altında tutulabileceği durumlarda, Tuzla, Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi 'nde tutulmak yerine dışarıda özgür bırakılmasını sağlar.

Bu yükümlülükler, bir nevi ceza hukukundaki "adli kontrol" şartlarına benzer. İstanbul Sulh Ceza Hakimliği'ne yapılan itirazda avukatın temel argümanı genellikle şudur: "Müvekkilimi içeride tutmanıza gerek yok, aşağıdaki şartları kabul ediyoruz, yeter ki serbest bırakın." En yaygın uygulanan alternatif yükümlülükler şunlardır:

1. Belirli Adreste İkamet Etme: Yabancının bildirdiği adresten ayrılmaması veya adres değişikliğini bildirmesi şartıdır.

2. Bildirimde Bulunma (İmza Yükümlülüğü): Belirlenen sürelerde (genellikle haftada bir veya on beş günde bir) İl Göç İdaresi'ne veya kolluk birimlerine giderek imza atılmasıdır.

3. Elektronik İzleme (Elektronik Kelepçe): Özellikle kaçma riski yüksek görülen ancak sağlık veya ailevi nedenlerle GGM'de kalması uygun olmayanlar için uygulanan, kişinin 7/24 takip edildiği yöntemdir.

4. Teminat Yatırma: Yabancının kaçmayacağına dair devlete belirli bir miktar para (güvence bedeli) yatırmasıdır.

5. Aile Temelli Geri Dönüş Danışmanlığı: Kişinin gönüllü geri dönüşü için bilgilendirme süreçlerine katılmasıdır.

Bu alternatiflerin süresi 24 ayı geçemez. Önemli olan nokta şudur: Yabancı kişi bu yükümlülüklerden birini (örneğin imzayı) ihlal ederse, derhal yeniden idari gözetim altına alınır ve GGM'ye geri götürülür. Bu nedenle kazanılan özgürlük, kurallara tam uyumu gerektirir.

Hukuk sistemimizde "ölçülülük ilkesi" (Anayasa m. 13), temel hak ve hürriyetlerin sınırlandırılmasında riayet edilmesi gereken en üst normdur. İdari gözetim, kişi hürriyetini tamamen ortadan kaldıran en ağır idari tedbir olduğundan, idarenin bu yola başvurmadan önce "daha hafif tedbirlerin" (ultima ratio prensibi) yeterli olup olmayacağını değerlendirmesi zorunludur. YUKK m. 57/A maddesi, idareye ve denetim makamı olan Sulh Ceza Hakimliği'ne bu konuda bir takdir yetkisi değil, bir değerlendirme yükümlülüğü yükler. Eğer yabancının kamu düzeni açısından oluşturduğu risk, elektronik izleme veya belirli adreste ikamet gibi yöntemlerle bertaraf edilebiliyorsa, idari gözetim kararı ölçülülük ilkesine aykırı hale gelir. Yargı kararlarında da sıkça vurgulandığı üzere; sabit ikametgahı olan, aile birliği bulunan veya ciddi sağlık sorunları yaşayan yabancılar için alternatif yükümlülükler yerine doğrudan idari gözetim kararı verilmesi, hukuka aykırılık teşkil eder ve iptal nedenidir.

Konuyu daha net ve anlaşılır bir şekilde özetleyelim: Hani ceza davalarında "tutuksuz yargılama" diye bir şey vardır ya; kişi hapse girmez ama mahkemeye gidip gelir. İşte idari gözetime alternatif yükümlülükler de bunun yabancılar hukukundaki karşılığıdır. Hakime diyoruz ki: "Bu kişiyi Tuzla, Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi'ne kapatmanıza gerek yok. Evi belli, adresi belli. Bırakın evinde kalsın, çoluk çocuğuyla olsun. Kaçmasından korkuyorsanız, söz veriyoruz her hafta Pazartesi günü gidip İstanbul İl Göç İdaresi'ne imzasını atacak. Hatta gerekirse ayağına elektronik kelepçe takın, nerede olduğunu hep görün ama onu o merkeze kapatmayın." Eğer hakimi ikna edebilirsek, yakınınız Tuzla, Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi 'nden çıkar ve normal hayatına (belirli kurallara uymak şartıyla) devam eder. Ancak burada çok önemli bir uyarı var: Serbest kaldıktan sonra "Nasıl olsa çıktım" deyip bir kere bile imzayı aksatırsa, polis kapıya gelir ve onu tekrar merkeze götürür. Bu yüzden bu şans, çok dikkatli kullanılması gereken bir "şartlı özgürlük"tür.

Görüldüğü üzere, idari gözetimden kurtulmanın yolu, sisteme güven veren somut bir yaşam planı sunmaktan geçer. Uzman bir avukat, müvekkilinin durumuna en uygun alternatifi (teminat mı, imza mı, ev hapsi mi) belirleyerek hakime sunar ve salıverilme sürecini hızlandırır.

İdari Gözetim Kararının Sonlandırılması Gereken Haller ve Derhal Salıverilme (YUKK m. 57/4)

Yabancılar hukukunda süreç sadece İstanbul Sulh Ceza Hakimliği idari gözetim itirazı ile sınırlı değildir. Kanun koyucu, Tuzla, Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi  (GGM) şartlarının insan onuruna yakışır şekilde sürdürülmesi ve sınır dışı etme (deport) işleminin mümkün olmadığı hallerde kişinin özgürlüğünden mahrum bırakılmaması için idareye kesin talimatlar vermiştir. 6458 sayılı YUKK’un 57. maddesinin 4. fıkrası, idari gözetim kararının sonlandırılması gereken halleri açıkça düzenler. Eğer bir yabancı bu hallerden birini taşıyorsa, idari gözetim kararı derhal kaldırılmalı ve kişi hakkında idari gözetime alternatif yükümlülükler (imza, ikamet vb.) uygulanarak serbest bırakılmalıdır.

Peki, hangi durumlarda idari gözetim kararı derhal kaldırılır?

1. Sınır Dışı Etme Kararının İmkânsızlaşması: Yabancının sınır dışı edileceği ülkede savaş, iç karışıklık veya doğal afet gibi mücbir sebepler varsa ve bu nedenle seyahat gerçekleştirilemiyorsa, kişi GGM'de süresiz tutulamaz.

2. Ciddi Sağlık Sorunları: Yabancının Geri Gönderme Merkezi koşullarında tedavisi mümkün olmayan ciddi bir hastalığı varsa veya GGM doktor raporu ile sabit olmak üzere, orada kalması hayatı için tehlike arz ediyorsa.

3. İdari Gözetim Sebebinin Ortadan Kalkması: Örneğin, hakkında kaçma ve kaybolma riski nedeniyle gözetim kararı verilen kişinin, geçerli bir pasaport temin etmesi veya sabit bir adres sunması durumunda risk ortadan kalktığı için gözetim de sonlanmalıdır.

4. Gönüllü Geri Dönüş Talebi: Yabancının gönüllü geri dönüş desteği talep etmesi ve işlemlerin bu kapsamda yürütülmesi.

Bu durumların varlığı halinde, İstanbul İl Göç İdaresi Müdürlüğü durumu her ay düzenli olarak değerlendirir. Ancak uygulamada bu "aylık değerlendirmeler" bazen otomatik şablonlarla geçiştirilebilmektedir. Bu nedenle, şartların oluştuğunu (örneğin sağlık raporunu veya ülkedeki savaş durumunu) kanıtlayan bir idari gözetim kaldırma dilekçesi ile idareye başvurmak, sürecin kaderini değiştirir.

Normatif düzenleme ve idari yargı içtihatları ışığında; idari gözetimin devamında zaruret görülmeyen haller, idarenin takdir yetkisini ortadan kaldıran "bağlı yetki" durumlarıdır. YUKK m. 57/4 hükmü amirdir; yani şartlar oluştuğunda idare "Gözetimi sonlandırabilirim" değil, "Sonlandırmak zorundayım" demek durumundadır. Özellikle sınır dışı etme kararının icra kabiliyetinin bulunmaması (fiili imkânsızlık) durumu, kişi hürriyetinin kısıtlanması için gereken meşru amacı ortadan kaldırır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) ve Anayasa Mahkemesi kararlarında da vurgulandığı üzere; sınır dışı işleminin makul bir sürede gerçekleşme ihtimalinin kalmadığı durumlarda (örneğin konsolosluğun seyahat belgesi vermeyi reddetmesi), idari gözetimin sürdürülmesi AİHS 5. madde ihlali (keyfi tutulma) sayılmaktadır. Ayrıca, Tuzla, Arnavutköy veya Çatalca Geri Gönderme Merkezi  sağlık koşulları ile ilgili olarak, kişinin kronik rahatsızlığının (kanser, ileri derece kalp yetmezliği vb.) uzman hekim raporlarıyla tevsik edilmesi halinde, "yaşam hakkı" ve "kötü muamele yasağı" kapsamında derhal salıverilme ve alternatif yükümlülük uygulanması hukuki bir zorunluluktur.

Konuyu, hukuki karmaşadan arındırıp net bir dille özetleyelim: Kanun devlete şunu söyler: "Sen bu yabancıyı ülkesine göndermek için Tuzla , Arnavutköy veya  Çatalca Geri Gönderme Merkezi 'nde tutuyorsun ama eğer göndermen imkânsızsa, adamı boşuna hapsetme, bırak gitsin." Mesela, yakınınızın ülkesinde iç savaş çıktıysa ve uçaklar oraya uçmuyorsa, devlet onu "Savaş bitene kadar bekle" diye GGM'de aylarca tutamaz. Çünkü ne zaman gideceği belli değildir ve belirsiz bir süre için kimse kilit altında tutulamaz. Ya da diyelim ki yakınınızın çok ciddi bir hastalığı var; düzenli hastaneye gitmesi, ameliyat olması gerekiyor ve merkezdeki revir buna yetmiyor. Bu durumda elinizdeki doktor raporlarıyla "Bu kişi burada kalamaz, tedavisi dışarıda yapılmalı" dediğinizde, devlet onu bırakmak zorundadır. Bir diğer kurtuluş yolu da gönüllü geri dönüştür. Eğer kişi "Tamam, ben zorluk çıkarmıyorum, kendim gitmek istiyorum" derse, devletin onu zorla kapalı tutmasına gerek kalmaz. Özetle; eğer devletin sizi gönderme şansı yoksa (ülke kabul etmiyor, savaş var vb.) veya sizin orada kalmanız sağlığınızı bozuyorsa, idari gözetim kararına itiraz etmeden bile, doğru dilekçeyle idareye başvurarak Geri Gönderme Merkezi'nden çıkış sağlanabilir. Önemli olan bu "imkânsızlık" veya "sağlık" durumunu resmi evraklarla ispatlamaktır.

Bu nedenle, idari gözetim ne zaman biter sorusunun cevabı sadece 6 ay veya 1 yıl süresinin dolması değildir; doğru hukuki gerekçeler (sağlık, savaş, imkânsızlık) sunulduğunda, süreç bugün de bitebilir.