ارث اتباع خارجی در ترکیه: انحصار وراثت و انتقال سند

برای وراث یک تبعه خارجی که در ترکیه ملک (مال غیرمنقول) به جا گذاشته است، روند کار در دو نقطه با ارث یک شهروند ترکیه فرق می‌کند: تعیین قانون حاکم و مرجعی که گواهی وراثت را صادر می‌کند. ترتیب مطالب زیر بر اساس منطق درخواست چیده شده است: اول حق، بعد مدرک، بعد تاپو و مهلت‌ها.

آیا اتباع خارجی در ترکیه ارث می‌برند؟

بله. هیچ ممنوعیت کلی برای به دست آوردن مال از راه ارث در ترکیه توسط تبعه خارجی وجود ندارد؛ تابعیت به‌تنهایی وارث بودن را از بین نمی‌برد. در مورد اموال غیرمنقول، تملک در چارچوب محدودیت‌های قانونی ماده 35 قانون شماره 2644، یعنی Tapu Kanunu (قانون ثبت املاک یا قانون تاپو)، انجام می‌شود و برای اصلاح ثبت سند به نام وراث، مدارک صادرشده از مراجع ترکیه خواسته می‌شود.

اینکه چه کسی وارث است پرسش جداگانه‌ای است و طبق قاعده حل تعارض که در ادامه آمده تعیین می‌شود. در مواردی که قانون ترکیه حاکم است، برای نظام وراث قانونی همان چارچوبی معتبر است که در مطلب ترتیب وراث قانونی و نظام طبقات توضیح داده شده است.

قانون حاکم بر ارث ملک در ترکیه: ماده 20 MÖHUK

بر ملک واقع در ترکیه، قانون ارث ترکیه اعمال می‌شود. ماده 20 قانون شماره 5718، یعنی Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (قانون حقوق بین‌الملل خصوصی و آیین دادرسی بین‌المللی، به اختصار MÖHUK)، ارث را به‌عنوان قاعده تابع قانون ملی متوفی می‌داند؛ اما درباره اموال غیرمنقول واقع در ترکیه مقرر می‌کند که قانون ترکیه اعمال شود. یعنی در یک ارث واحد، دو نظام حقوقی جداگانه با هم کار می‌کنند: آپارتمان در ترکیه تابع قانون ترکیه است و حساب بانکی متوفی در کشور خودش، به‌عنوان قاعده، طبق قانون ملی او ارزیابی می‌شود.

نتیجه عملی این است: بحث‌های مربوط به سهم محفوظ (saklı pay)، تقلیل (tenkis) و تقسیم، درباره ملک واقع در ترکیه با معیارهای Türk Medeni Kanunu (قانون مدنی ترکیه) پیش می‌رود؛ وجود نظام سهم‌بندی متفاوت در کشوری که متوفی تبعه آن بوده این نتیجه را تغییر نمی‌دهد.

گواهی انحصار وراثت در ترکیه را از کجا بگیریم؟

از sulh hukuk mahkemesi (دادگاه صلح حقوقی). ماده 71/B قانون Noterlik Kanunu (قانون دفاتر اسناد رسمی) مقرر می‌کند که اگر mirasçılık belgesi (گواهی وراثت که در زبان رایج veraset ilamı گفته می‌شود و معادل گواهی انحصار وراثت است) توسط اتباع خارجی درخواست شود، دفاتر اسناد رسمی (noter) نمی‌توانند آن را صادر کنند؛ به همین دلیل راه نوتر که برای شهروندان ترکیه معمول است، به روی وارث خارجی بسته است. در مواردی که عنصر خارجی وجود دارد، سوابق ثبت احوال به‌تنهایی کافی نیست و ارزیابی حقوقی لازم است، درخواست باید به دادگاه داده شود.

از نظر آیین دادرسی، چهار نکته روشن است:

• دادگاه صالح از نظر نوع دعوا (görevli mahkeme): sulh hukuk mahkemesi.
• دادگاه صالح از نظر محل (yetkili mahkeme): درخواست گواهی انحصار وراثت (mirasçılık belgesi) از امور حسبی (غیرترافعی) است و چون دادگاه صالح از نظر محل ممکن است محل اختلاف باشد، باید پیش از درخواست جداگانه بررسی شود. ماده 43 MÖHUK، دعاوی مربوط به ارث را در صلاحیت دادگاه آخرین اقامتگاه متوفی در ترکیه و اگر آخرین اقامتگاه او در ترکیه نبوده باشد، در صلاحیت دادگاه محل وقوع اموال جزو ترکه قرار می‌دهد.
• مهلت: درخواست گواهی وراثت در قانون تابع مهلت سقوط حق نیست؛ در مقابل، رد ترکه (mirasın reddi) و اظهارنامه مالیاتی تابع مهلت‌اند.
• شروع مهلت: در اقدامات مهلت‌دار، شروع مهلت یا تاریخ فوت است یا زمانی که وارث از فوت و وارث بودن خود آگاه شده؛ این دو ممکن است یک روز نباشند.

اعتبار گواهی انحصار وراثت خارجی در ترکیه

گواهی وراثتی که از خارج گرفته شده، مستقیماً در ترکیه مبنای اقدام قرار نمی‌گیرد. ماده 37 Tapu Kanunu مقرر می‌کند که امور انتقال ارثی اشخاص حقیقی خارجی یا بر اساس veraset senedi (سند وراثت) صادرشده از دادگاه‌های جمهوری ترکیه انجام می‌شود، یا بر اساس سند وراثتی که مقامات صالح کشور خودشان صادر کرده‌اند و دادگاه‌های ترکیه مطابقت آن را با آیین وراثت قوانین ترکیه تأیید کرده‌اند. یعنی مدرک خارجی شما یا باید توسط دادگاه ترکیه تأیید (tasdik) شود، یا به جای آن از دادگاه ترکیه گواهی وراثت گرفته شود.

ماهیت حقوقی این مدرک محل بحث است: در دکترین این دیدگاه مطرح می‌شود که گواهی وراثت حکم قطعی به شمار نمی‌آید و بنابراین به معنای کلاسیک موضوع شناسایی و اجرا (tanıma–tenfiz) قرار نمی‌گیرد. در عمل، راهی که باید طی شود بسته به کشور صادرکننده مدرک و درخواست tapu müdürlüğü (اداره ثبت املاک) ممکن است فرق کند؛ اگر پیش از درخواست روشن کنید کدام راه خواسته می‌شود، وقت از دست نمی‌رود.

در هر حال برای مدارک خارجی دو حلقه لازم است: اگر کشور صادرکننده مدرک عضو نظام آپوستیل باشد، مهر آپوستیل (apostil şerhi) و در غیر این صورت زنجیره تأیید کنسولی؛ سپس ترجمه رسمی توسط مترجم قسم‌خورده (yeminli tercüme) و تأیید نوتر. گواهی فوت، سوابق ثبت احوال و خویشاوندی و در صورت وجود، وصیت‌نامه، هر کدام جداگانه از این زنجیره عبور داده می‌شوند.

مراحل انتقال سند ملک ارثی (تاپو) و مدارک لازم

انتقال سند (tapu intikali) پس از دریافت گواهی وراثت، همراه با مرحله مالیاتی پیش می‌رود. ترتیب کار به این شکل است:

1. قابل استفاده کردن گواهی فوت و سوابق خارجی که زنجیره وراثت را نشان می‌دهند، از راه آپوستیل، ترجمه و تأیید نوتر.
2. شناسایی دارایی‌های متوفی در ترکیه: سوابق تاپو و در صورت وجود، حساب‌های بانکی و سهام شرکت.
3. دریافت گواهی وراثت از sulh hukuk mahkemesi یا رفتن به راه تأیید سند وراثت خارجی در چارچوب ماده 37 Tapu Kanunu.
4. تسلیم اظهارنامه veraset ve intikal vergisi (مالیات بر ارث و انتقال بلاعوض) و تهیه vergi ilişiği belgesi (گواهی تسویه مالیاتی) که برای عملیات تاپو خواسته می‌شود.
5. درخواست انتقال (ثبت از راه وراثت) به tapu müdürlüğü محل وقوع ملک.
6. تقسیم پس از ثبت به نام وراث: در صورت توافق، taksim sözleşmesi (قرارداد تقسیم) و در صورت نبود توافق، راه دعوا.

با تکمیل انتقال، ملک به‌عنوان قاعده به صورت elbirliği mülkiyeti (مالکیت جمعی و مشاع وراث) به نام وراث ثبت می‌شود؛ یک وارث به‌تنهایی نمی‌تواند ملک را بفروشد. اینکه تقسیم چگونه پیش می‌رود و سهم‌ها چگونه محاسبه می‌شوند، در قالب شیوه انجام تقسیم ارث موضوع جداگانه‌ای است.

مهلت اظهارنامه مالیات بر ارث و سایر مهلت‌ها

مهلتی که وارث خارجی بیش از همه از دست می‌دهد مهلت دعوا نیست، مهلت اظهارنامه مالیاتی است. ماده 9 Veraset ve İntikal Vergisi Kanunu (قانون مالیات بر ارث و انتقال بلاعوض)، مهلت اظهارنامه را بر اساس محل فوت و محل حضور وارث تفکیک می‌کند و مهلت از روز بعد از تاریخ فوت شروع می‌شود.

این مهلت‌ها مربوط به تکلیف مالیاتی است؛ گذشتن آن‌ها صفت وارث بودن را از بین نمی‌برد، بلکه ضمانت اجرای تأخیر به دنبال دارد. در مقابل، مهلت رد ترکه ماهیت hak düşürücü süre (مهلت سقوط حق) دارد: قاضی خودبه‌خود آن را رعایت می‌کند و این مهلت نه متوقف می‌شود و نه قطع. مرور زمان (zamanaşımı) اما به صورت ایراد (def'i) مطرح می‌شود و ممکن است متوقف شود؛ اشتباه گرفتن این دو به از دست رفتن حق منجر می‌شود. از آنجا که برای وارث مقیم خارج اینکه اعلام رد به کدام دادگاه و در چه زمانی برسد حیاتی است، روش درخواست رد ترکه باید جداگانه ارزیابی شود.

انجام کارهای ارث در ترکیه با وکالت‌نامه، بدون سفر

بله، وارث خارجی می‌تواند بدون آمدن به ترکیه اقدام کند. درخواست گواهی وراثت، اظهارنامه مالیاتی و انتقال تاپو را می‌توان از طریق وکیل پیش برد. وکالت‌نامه (vekâletname) یا در کنسولگری ترکیه در کشور محل اقامت شما تنظیم می‌شود، یا نزد نوتر خارجی تنظیم و پس از گرفتن مهر آپوستیل، در ترکیه ترجمه و تأیید نوتر می‌شود.

اگر دامنه وکالت‌نامه محدود نوشته شود، کار در مرحله تاپو متوقف می‌شود. در متن وکالت‌نامه باید اختیار دریافت گواهی وراثت، امور اداره مالیات (vergi dairesi)، انتقال در تاپو و در صورت لزوم اقامه دعوا جداگانه ذکر شود؛ چون ادارات تاپو ممکن است درباره شکل وکالت‌نامه شرایط اضافی بخواهند، بهتر است پیش از تنظیم، دامنه آن تأیید شود. برای چارچوب کلی فرآیندهای وضعیت اقامتی و مجوزها در ترکیه، نقشه فرآیندهای حقوق اتباع خارجی نقطه شروع جداگانه‌ای است.

اصل عمل متقابل و محدودیت‌های ماده 35 قانون تاپو

ماده 35 Tapu Kanunu در سال 2012 با قانون شماره 6302 اصلاح شد؛ تملک ملک توسط اشخاص حقیقی خارجی، به جای معیار عمل متقابل (karşılıklılık)، بر مبنای فهرست کشورهایی که مقام صالح تعیین می‌کند قرار گرفت. طبق این ماده، مجموع مساحت املاک و حقوق عینی محدود مستقل و دائمی که اشخاص حقیقی خارجی تملک می‌کنند، نمی‌تواند از ده درصد مساحت قابل تملک خصوصی هر ilçe (شهرستان) و برای هر شخص در کل کشور از سی هکتار بیشتر شود.

این ماده یک ضمانت اجرا نیز پیش‌بینی می‌کند: املاکی که مشخص شود برخلاف مقررات تملک شده‌اند یا برخلاف هدف تملک استفاده می‌شوند، اگر در مهلت تعیین‌شده توسط مالک تصفیه نشوند، تصفیه و به وجه نقد تبدیل می‌شوند و وجه آن به صاحب حق پرداخت می‌شود. همین ضمانت اجرا در ارث هم اهمیت دارد: املاکی که خارج از محدودیت‌های بند اول از راه ارث به دست آمده‌اند، اگر مالک آن‌ها را در مهلتی که وزارت دارایی تعیین می‌کند و از یک سال بیشتر نیست تصفیه نکند، به وجه نقد تبدیل می‌شوند و وجه آن به صاحب حق پرداخت می‌شود (Tapu Kanunu، بند آخر ماده 35). چون از نظر محل وقوع ملک، مناطقی هم وجود دارد که تملک در آن‌ها منوط به مجوز اداری است، اطلاعات موقعیت ملک باید پیش از درخواست بررسی شود.

اگر تاریخ فوت به گذشته دور برمی‌گردد، اثر مقرراتی که در زمان گشایش ارث لازم‌الاجرا بوده بر نتیجه کار باید جداگانه ارزیابی شود؛ این نکته به صلاحدید اداره و دادگاه بستگی دارد و یک پاسخ واحد ندارد.

پیش از شروع جمع‌آوری مدارک، سه اطلاعات را روشن کنید: تاریخ فوت متوفی، تابعیت او در زمان فوت و ilçe محل وقوع ملک. این سه داده هم قانون حاکم را تعیین می‌کنند، هم دادگاهی را که باید به آن مراجعه کرد، و هم اینکه آیا محدودیت‌های ماده 35 وارد عمل می‌شود یا نه. برای سایر عناوین فرآیند ارث می‌توان چارچوب کلی فرآیندهای حقوق ارث را بررسی کرد.