Yabancı Mirasçının Türkiye'de Miras Hakkı ve Tapu İntikali

Türkiye'de taşınmaz bırakan bir yabancının mirasçıları için süreç, Türk vatandaşının mirasından iki noktada ayrışır: uygulanacak hukukun tespiti ve mirasçılık belgesinin alınacağı mercii. Aşağıdaki sıra, başvuru mantığına göre kurulmuştur: önce hak, sonra belge, sonra tapu ve süreler.

Yabancı uyruklu kişi Türkiye'de miras alabilir mi?

Evet. Yabancı uyruklu bir kişinin Türkiye'de miras yoluyla mal edinmesinin önünde genel bir yasak yoktur; vatandaşlık tek başına mirasçılığı ortadan kaldırmaz. Taşınmazlar bakımından edinim, 2644 sayılı Tapu Kanunu'nun 35. maddesindeki kanuni sınırlamalar çerçevesinde gerçekleşir ve tapu kaydının mirasçılar adına düzeltilmesi için Türk mercilerinden alınmış belgeler aranır.

Kimin mirasçı olduğu ise ayrı bir sorudur ve aşağıdaki bağlama kuralına göre belirlenir. Türk hukukuna tâbi olunan hâllerde yasal mirasçılık düzeni için yasal mirasçıların sırası ve zümre sistemi başlıklı yazıdaki çerçeve geçerlidir.

Türkiye'deki taşınmaza uygulanacak hukuk: MÖHUK m.20

Türkiye'deki taşınmaza Türk miras hukuku uygulanır. 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un 20. maddesi, mirası kural olarak ölenin millî hukukuna bağlar; Türkiye'de bulunan taşınmazlar hakkında ise Türk hukukunun uygulanacağını söyler. Bu, tek bir mirasta iki ayrı hukukun birlikte çalışması anlamına gelir: Türkiye'deki daire Türk hukukuna, ölenin kendi ülkesindeki banka hesabı kural olarak onun millî hukukuna göre değerlendirilir.

Pratik sonuç şudur: saklı pay, tenkis ve paylaşım tartışmaları Türkiye'deki taşınmaz bakımından Türk Medeni Kanunu ölçütleriyle yürütülür; mirasbırakanın vatandaşı olduğu ülkede farklı bir pay düzeni bulunması bu sonucu değiştirmez.

Mirasçılık belgesini yabancı mirasçı nereden alır?

Sulh hukuk mahkemesinden. Noterlik Kanunu'nun 71/B maddesi, mirasçılık belgesinin yabancılar tarafından talep edilmesi hâlinde noterlerce verilemeyeceğini düzenler; bu nedenle Türk vatandaşları için olağan olan noter yolu yabancı mirasçıya kapalıdır. Yabancılık unsuru bulunan, nüfus kayıtlarının tek başına yetmediği ve hukukî değerlendirme gerektiren hâllerde başvurunun mahkemeye yapılması gerekir.

Usul bakımından dört başlık nettir:

• Görevli mahkeme: sulh hukuk mahkemesi.
• Yetkili mahkeme: Mirasçılık belgesi istemi çekişmesiz yargı işidir ve yetkili yer konusu tartışmalı olabildiğinden başvurudan önce ayrıca değerlendirilmelidir. MÖHUK m.43, mirasa ilişkin davalar için ölenin Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesini, son yerleşim yeri Türkiye'de değilse terekeye dâhil malların bulunduğu yer mahkemesini yetkili kılar.
• Süre: mirasçılık belgesi istenmesi kanunda bir hak düşürücü süreye bağlanmamıştır; buna karşılık mirasın reddi ve vergi beyanı süreye tâbidir.
• Başlangıç: süreye tâbi işlemlerde başlangıç, ölüm tarihi ya da mirasçının ölümü ve mirasçılığını öğrendiği andır; ikisi aynı gün olmayabilir.

Yurt dışından alınan veraset belgesinin Türkiye'de kullanımı

Yurt dışından alınan veraset belgesi Türkiye'de doğrudan işleme konulamaz. Tapu Kanunu m.37, yabancı gerçek kişilerin intikal işlerinin ya Türkiye Cumhuriyeti mahkemelerinden verilen veraset senetlerine ya da kendi yetkili makamlarından verilip Türk kanunlarının veraset usulüne uygun olduğu Türk mahkemelerince tasdik edilen veraset senetlerine dayanılarak yapılacağını öngörür. Yani elinizdeki yabancı belge ya Türk mahkemesince tasdik edilecek ya da yerine Türk mahkemesinden mirasçılık belgesi alınacaktır.

Bu belgenin hukukî niteliği tartışmalıdır: mirasçılık belgesinin kesin hüküm oluşturmadığı, bu nedenle klasik anlamda tanıma–tenfiz konusu yapılamayacağı görüşü doktrinde savunulur. Uygulamada izlenecek yol, belgeyi düzenleyen ülkeye ve tapu müdürlüğünün talebine göre değişebilir; başvuru öncesinde hangi yolun isteneceğini teyit etmek zaman kaybını önler.

Her hâlde yabancı belgeler için iki halka şarttır: belgenin düzenlendiği ülke apostil sistemine dâhilse apostil şerhi, değilse konsolosluk tasdiki zinciri; ardından yeminli tercüme ve noter onayı. Ölüm belgesi, nüfus/akrabalık kayıtları ve varsa vasiyetname bu zincirden ayrı ayrı geçirilir.

Tapu intikali adımları ve gereken belgeler

Tapu intikali, mirasçılık belgesi elde edildikten sonra vergi aşamasıyla birlikte yürür. Sıra şöyledir:

1. Ölüm belgesi ve mirasçılık zincirini gösteren yabancı kayıtların apostil–tercüme–noter onayı ile Türkiye'de kullanılabilir hâle getirilmesi.
2. Mirasbırakanın Türkiye'deki malvarlığının tespiti: tapu kayıtları, varsa banka hesapları ve şirket payları.
3. Sulh hukuk mahkemesinden mirasçılık belgesi alınması ya da yabancı veraset senedi için Tapu Kanunu m.37 çerçevesinde tasdik yoluna gidilmesi.
4. Veraset ve intikal vergisi beyannamesinin verilmesi ve tapu işlemi için istenen vergi ilişiği belgesinin temini.
5. Taşınmazın bulunduğu yer tapu müdürlüğüne intikal (veraset yoluyla tescil) başvurusu.
6. Mirasçılar adına tescil sonrası paylaşım: anlaşma sağlanırsa taksim sözleşmesi, sağlanamazsa dava yolu.

İntikal tamamlandığında taşınmaz kural olarak mirasçılar adına elbirliği mülkiyeti şeklinde tescil edilir; tek bir mirasçı tek başına satış yapamaz. Paylaşımın nasıl yürüdüğü ve payların nasıl hesaplandığı için miras paylaşımının yapılış biçimi ayrı bir konudur.

Süreler ve başlangıç anları

Yabancı mirasçının en çok kaçırdığı süre, dava süresi değil vergi beyanı süresidir. Veraset ve İntikal Vergisi Kanunu m.9, beyanname süresini ölümün ve mirasçının bulunduğu yere göre ayırır ve süre ölüm tarihini takip eden günden işler.

Bu süreler vergisel yükümlülüğe ilişkindir; geçmesi mirasçılık sıfatını düşürmez, gecikme yaptırımı doğurur. Buna karşılık mirasın reddi süresi hak düşürücü niteliktedir: hâkim tarafından kendiliğinden gözetilir, durmaz ve kesilmez. Zamanaşımı ise def'i olarak ileri sürülür ve durabilir; ikisini karıştırmak hak kaybına yol açar. Yurt dışındaki mirasçı bakımından ret beyanının hangi mahkemeye ve hangi anda ulaştırılacağı kritik olduğundan, mirasın reddi başvurusunun usulü ayrıca değerlendirilmelidir.

Yabancı mirasçı Türkiye'ye gelmeden vekâletle işlem yapabilir mi?

Evet. Mirasçılık belgesi istemi, vergi beyanı ve tapu intikali vekil aracılığıyla yürütülebilir. Vekâletname ya bulunduğunuz ülkedeki Türk konsolosluğunda düzenlenir ya da yabancı noterde düzenlenip apostil şerhi alınarak Türkiye'de tercüme ve noter onayından geçirilir.

Vekâletnamenin kapsamı dar yazıldığında işlem tapu aşamasında durur. Metinde mirasçılık belgesi alınması, vergi dairesi işlemleri, tapuda intikal ve gerekiyorsa dava açma yetkilerinin ayrı ayrı yer alması gerekir; tapu müdürlükleri vekâletnamenin şekli bakımından ek koşul arayabildiğinden, düzenlemeden önce kapsamın teyit edilmesi yerinde olur. Türkiye'deki statü ve izin süreçlerinin genel çerçevesi için yabancılar hukuku süreçlerinin haritası ayrı bir başlangıç noktasıdır.

Karşılıklılık şartı ve Tapu Kanunu m.35'teki sınırlar

Tapu Kanunu m.35, 2012'de 6302 sayılı Kanun'la değiştirilmiş; yabancı gerçek kişilerin taşınmaz edinimi, karşılıklılık ölçütü yerine yetkili makamca belirlenen ülke listesi esasına bağlanmıştır. Maddeye göre yabancı uyruklu gerçek kişilerin edindiği taşınmazlar ile bağımsız ve sürekli nitelikteki sınırlı ayni hakların toplam alanı, özel mülkiyete konu ilçe yüzölçümünün yüzde onunu ve kişi başına ülke genelinde otuz hektarı geçemez.

Madde ayrıca bir yaptırım öngörür: hükümlere aykırı şekilde edinildiği veya edinim amacına aykırı kullanıldığı tespit edilen taşınmazlar, verilen süre içinde maliki tarafından tasfiye edilmezse tasfiye edilerek bedele çevrilir ve bedeli hak sahibine ödenir. Aynı yaptırım miras bakımından da önemlidir: birinci fıkradaki sınırlamalar dışında miras yoluyla edinilen taşınmazlar, Maliye Bakanlığınca verilecek bir yılı geçmeyen süre içinde maliki tarafından tasfiye edilmezse bedele çevrilir ve bedeli hak sahibine ödenir (Tapu Kanunu m.35/son). Taşınmazın bulunduğu yer bakımından idarî izne bağlı bölgeler de bulunduğundan, konum bilgisi başvurudan önce kontrol edilmelidir.

Ölüm tarihi eski bir tarihe gidiyorsa, mirasın açıldığı anda yürürlükte olan düzenlemenin sonuca etkisi ayrıca değerlendirilmelidir; bu nokta idarenin ve mahkemenin takdirine açıktır ve tek bir cevabı yoktur.

Belge toplamaya başlamadan önce üç bilgiyi netleştirin: mirasbırakanın ölüm tarihi, ölüm anındaki vatandaşlığı ve taşınmazın bulunduğu ilçe. Bu üç veri hem uygulanacak hukuku hem hangi mahkemeye başvurulacağını hem de m.35 sınırlarının devreye girip girmeyeceğini belirler. Miras sürecinin diğer başlıkları için miras hukuku süreçlerinin genel çerçevesi incelenebilir.