İdari Gözetime Alternatif Yükümlülükler (YUKK 57/A)

Kaçak olarak yakalanan yabancı derhâl valiliğe bildirilir. Valilik en geç 48 saat içinde sınır dışı etme kararı alıp almayacağını değerlendirir (YUKK m.57/1). İdari gözetim yalnızca hakkında sınır dışı etme kararı alınanlardan m.57/2'deki şartları taşıyanlar için verilir. Bu kişiler 48 saat içinde geri gönderme merkezine götürülür. Yani merkezde "beklenen" bir deport kararı yoktur; karar çoğunlukla verilmiş ve tebliğ edilmiştir, 7 günlük dava süresi işlemektedir (m.53/3). Bu süreçte yapılacaklar: sınır dışı kararına karşı dava açmak ve idari gözetim kararına itiraz etmek. Her yakalanan yabancı gözetime alınmaz: m.57/2 kapsamındaki yabancılar için idari gözetim yerine YUKK m.57/A'daki alternatif yükümlülükler de getirilebilir. Bu yazıda bunları ele alıyoruz.

57/A'daki Yedi Alternatif Yükümlülük

Alternatif yükümlülüklerden biri veya birkaçı birlikte uygulanabilir. Uygulamada en sık görülen kombinasyon, belirli adreste ikamet ile bildirim yükümlülüğüdür. Kanun, alternatif yükümlülüklerin süresini de sınırlamıştır; bu süre yirmi dört ayı geçemez.

Kim Karar Verir?

Alternatif yükümlülükler idari tedbirlerdir; kararı idare (valilik) verir. Üç yoldan gündeme gelir:

1. Başlangıçta: Valilik, hakkında sınır dışı kararı bulunan yabancı için idari gözetim yerine doğrudan alternatif yükümlülük belirleyebilir.
2. Aylık değerlendirmede: İdari gözetimin devamında zaruret görülmeyen yabancı için gözetim sonlandırılır ve alternatif yükümlülük getirilir; bkz. idari gözetim süresi ve aylık değerlendirme.
3. Sulh Ceza itirazında: Hâkimlik idari gözetimi kaldırırken alternatif tedbirle amaca ulaşılabileceğini gerekçesine yazabilir; bunun üzerine idare yükümlülüğü belirler.

Sulh Ceza Hâkimliği'ne yapılan itirazda alternatif yükümlülük, hukuki argüman olarak sunulur: "Denetim amacı daha hafif tedbirle sağlanabilir, dolayısıyla kapalı merkezde tutma gerekli değildir." Dilekçe örneğimizde bu talep, netice-i talep bölümünde ikinci (terditli) talep olarak yer alır.

Alternatif Yükümlülük Adli Kontrol Değildir

Ceza yargılamasındaki adli kontrol (CMK m.109) ile 57/A yükümlülükleri farklı kurumlardır. Alternatif yükümlülükler bir ceza tedbiri değil, sınır dışı sürecinde uygulanan idari denetim araçlarıdır. Sulh Ceza Hâkimi, her dosyada "haftada bir imza" belirleyen bir makam olarak değil, idari gözetimin gerekliliğini denetleyen makam olarak görev yapar.

İmza (Bildirim) Yükümlülüğü Nasıl İşler?

Yabancı, idarece belirlenen aralıklarla (uygulamada haftalık veya daha seyrek) İl Göç İdaresi'ne giderek bildirimde bulunur. Bildirimin aksatılması, yükümlülüğe uyulmaması sayılır.

Anayasa Mahkemesi'nin 19.01.2022 tarihli Khaled Kadour kararına konu olayda yabancı, bildirdiği adreste ikamet etmesi ve imza yükümlülüğü uygulanması suretiyle geri gönderme merkezinden salıverilmiştir. Bu örnek, idari gözetimin her durumda kapalı merkezde tutma şeklinde devam etmesi gerekmediğini gösterir.

Teminat "Kefalet" Değildir

Türk hukukunda ceza yargılamasındaki gibi bir kefalet sistemi yoktur. Teminat, yabancının yükümlülüklere uyacağına dair idareye verdiği bir güvence bedelidir; miktarını idare belirler. Kanuna göre yabancı, teminat süresi içinde mücbir sebepler ve mahkeme sürecinin sona ermemesi hâlleri saklı kalmak kaydıyla Türkiye'den çıkmazsa teminat Hazineye irat kaydedilir (YUKK m.57/A-7). "Parası neyse verelim, çıksın" yaklaşımı hukuken karşılıksızdır; teminat ancak diğer koşullarla birlikte ve idarenin takdiriyle uygulanır.

Elektronik İzleme

Elektronik izleme, diğer tedbirlerin yeterli görülmediği hâllerde uygulanan en ağır alternatiftir. Kanun, elektronik izleme yükümlülüğü getirilen yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına bu karara karşı sulh ceza hâkimine başvurma imkânı tanır. Hâkim beş gün içinde karar verir ve karar kesindir (YUKK m.57/A-5).

İmza yükümlülüğüne karşı nereye başvurulur? Kanun yalnızca elektronik izleme için yol gösterir. Uyuşmazlık Mahkemesi, bildirimde bulunma (imza) yükümlülüğüne karşı başvurunun adli yargı yerinde görülmesi gerektiğine hükmetmiştir (E. 2025/90, K. 2025/428, T. 16.06.2025). Yani imza yükümlülüğüne karşı da sulh ceza hâkimliği yolu kullanılır.

Yükümlülüğe Uyulmazsa Ne Olur?

Alternatif yükümlülüklere uymayan yabancı yeniden idari gözetim altına alınabilir. 

Alternatif Tedbirle Çıkan Kişinin Deport Durumu

Alternatif yükümlülük, yalnızca kapalı merkezde tutulmanın yerine geçer; sınır dışı kararını ortadan kaldırmaz. Yabancı hakkındaki sınır dışı kararı, tahdit kodu ve giriş yasağı ayrıca takip edilmelidir. Yükümlülük süresince yabancının ikamet statüsü de dosyanın niteliğine göre ayrıca değerlendirilir.

Bu konunun ayrıntısı için geri gönderme merkezinden nasıl çıkılır yazısına bakabilirsiniz.