Uluslararası Koruma Başvurusu ve İdari Gözetim

Geri gönderme merkezindeki yabancıların önemli bir kısmı, merkeze girdikten sonra uluslararası koruma başvurusu yapar. Bu yazıda uluslararası koruma başvurusunun idari gözetimle ilişkisini, YUKK 68. maddenin getirdiği farklı rejimi ve bu rejimin idari gözetim kararına itiraz sürecinde nasıl kullanılacağını ele alıyoruz.

İki ayrı idari gözetim rejimi: YUKK madde 57 ve madde 68

6458 sayılı Kanun (YUKK) iki farklı idari gözetim düzenler ve ikisi birbirine karıştırılmamalıdır.

1. YUKK 57. madde, hakkında sınır dışı etme kararı bulunan yabancının sınır dışı işlemi tamamlanıncaya kadar tutulmasını düzenler. Beş sebebe dayanır, altı aya kadar sürer ve altı ay daha uzatılabilir. Bu rejimi idari gözetim kararı nedir yazımızda anlattık.
2. YUKK 68. madde ise uluslararası koruma başvurusunda bulunmuş kişiler içindir. Bu maddenin 2. fıkrası "başvuru sahiplerinin idari gözetim altına alınması istisnai bir işlemdir" cümlesiyle başlar. Başvurucu yalnızca dört hâlde idari gözetim altına alınabilir: 

• kimlik veya vatandaşlık bilgilerinin doğruluğuyla ilgili ciddi şüphe varsa bunların tespiti amacıyla
•  sınır kapılarında usulüne aykırı surette ülkeye girmekten alıkonulması amacıyla
• idari gözetim altına alınmaması hâlinde başvurusuna temel oluşturan unsurların belirlenemeyecek olması hâlinde
• kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından ciddi tehlike oluşturması hâlinde.

Bu fark yalnızca sebeplerde değildir. 68. maddeye göre idari gözetimin gerekliliği her kişi için ayrı değerlendirilir, önce 71. maddedeki daha hafif yükümlülükler (belirli bir ilde ikamet zorunluluğu, bildirim) düşünülür, bunlar yetersizse idari gözetime gidilir. Ve en önemlisi: bu idari gözetim otuz günü geçemez. Şartları ortadan kalktığında derhâl sonlandırılır.

Karşılaştırma tablosu:

Geri gönderme merkezinde uluslararası koruma başvurusu yapılabilir mi?

Evet. Uluslararası koruma başvurusu, kişinin bulunduğu yerdeki valiliğe, geri gönderme merkezindeyken de yapılabilir. Merkez idaresi başvuruyu almak ve kaydetmek zorundadır. Başvurunun tarihinin belgelenmesi önemlidir. Sözlü beyanla yetinilmemeli, yazılı başvuru yapılmalı ve alındı belgesi saklanmalıdır.

Merkezde yapılan başvurular kanunun 79. maddesi uyarınca hızlandırılmış değerlendirmeye tabidir. Mülakat ve karar için kısa süreler öngörülmüştür. Bu, başvurunun ciddiyetle hazırlanması gerektiği anlamına gelir. Yabancı uyruğunun olduğu iade edileceği ülkedeki tehlikeye ilişkin anlatımını, belgelerini ve varsa tanık bilgilerini ilk mülakatta hazır bulundurmalıdır. Sonradan tamamlanan anlatımlar inandırıcılığı zedeler.

Başvuru kişiyi otomatik olarak serbest bırakır mı?

Hayır. Bu, geri gönderme merkezlerinde en yaygın yanlış bilgidir. Başvuru yapılması kişiyi kendiliğinden serbest bırakmaz. Kanun, sınır dışı edilmek üzere idari gözetim altındayken yapılan başvuruyu açıkça öngörür ve hızlandırılmış değerlendirmeye tabi tutar: başvuru sahibiyle en geç üç gün içinde mülakat yapılır, başvuru mülakattan sonra en geç beş gün içinde sonuçlandırılır (m.79/1-ç, 79/2).

Başvurudan sonra gözetimin 57. maddeye dayanan kararla sürmesi, kanunda açıkça çözülmüş bir durum değildir. Sulh ceza itirazında şu iki argüman birlikte ileri sürülebilir: başvuru sahibinin gözetiminin 68. maddedeki istisnai hâllere ve otuz günlük sınıra tabi olduğu (m.68/2, 68/5) ve başvuru sahibinin itiraz ve yargılama süreci sonuçlanıncaya kadar ülkede kalışına izin verildiği için sınır dışı amaçlı gözetimin amacının zayıfladığı (m.80/1-e). Ancak bu ikinci argümanın sınırı vardır: terör örgütü bağlantısı ya da kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit değerlendirmesi gibi hâllerde başvuru sahibi hakkında uluslararası koruma işlemlerinin her aşamasında sınır dışı etme kararı alınabilir (m.54/2). Kararın usul yönünden nasıl denetlendiğine dair usulüne uygun idari gözetim kararı yazımıza bakabilirsiniz.

Geri göndermeme ilkesi ne sağlar?

Kanunun 4. maddesi, hiç kimsenin işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye tabi tutulacağı veya ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti ya da siyasi fikirleri dolayısıyla hayatının veya hürriyetinin tehdit altında bulunacağı bir yere gönderilemeyeceğini düzenler. Bu ilke, uluslararası koruma başvurusunun temelidir ve sınır dışı sürecini durdurur.

Anayasa Mahkemesi aynı ilkeyi tedbir kararlarıyla korur: İçtüzük'ün 73. maddesi uyarınca, başvurucunun temel haklarına, özellikle yaşamına ya da maddi veya manevi varlığına yönelik ciddi bir tehlike bulunan hâllerde sınır dışı (deport) işleminin durdurulmasına karar verebilir. İstanbul 6. Sulh Ceza Hâkimliği kararına konu dosyada Mahkeme, başvurucuların Dağıstan'a sınır dışı edilmelerine ilişkin işlemin fiilen uygulanmamasına karar vermişti (Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru, B. 2015/2037, T. 06.01.2016). Buna karşılık ülkedeki genel savaş ortamını anlatan, ancak kişinin kendi durumuna ilişkin somut açıklama ve belge sunmayan başvurucu bakımından Mahkeme, başvurucunun "kişisel durumuna ilişkin açıklama yükümlülüğünü yerine getirmediği" sonucuna varmıştır (Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru, B. 2020/13340, T. 19.01.2022). Yani geri göndermeme iddiası da belgeyle desteklenmelidir. Kişinin gönderileceği ülkeye ilişkin raporlar, kişisel tehdide dair belgeler ve tanık beyanları önemli delillerdir.

Tedbir kararı ile idari gözetim ilişkisini de doğru kurmak gerekir. Tedbir, sınır dışını (deport) durdurur; kişiyi merkezden çıkarmaz. Ancak sınır dışı durdurulmuşsa, sınır dışı amaçlı idari gözetimin gerekçesi zayıflar ve bu husus Sulh Ceza itirazında güçlü bir argümandır; bkz. İstanbul 2. Sulh Ceza Hâkimliği kaldırma kararı.

YUKK madde 68'ne göre idari gözetim kararına nasıl itiraz edilir?

YUKK 'nun 68. maddenin yedinci fıkrasına göre , 57. maddedeki itiraz mekanizması ile 68. maddedeki itiraz mekanizması aynı şekilde düzenlenmiştir.  Başvurucu, yasal temsilcisi veya avukatı Sulh Ceza Hâkimliği'ne başvurarak 68. maddeye göre alınan idari gözetim kararına itiraz etmelidir. İtiraz başvurusu idari gözetimi durdurmaz. Hâkimlik beş gün içinde karar verir. Verilen karar kesindir. Yabancının geri gönderme merkezi şartlar değiştiğinde yeniden başvurulabilir. Dilekçe merkez idaresine de verilebilir.

Dilekçede öne çıkarılacak hususlar, 57. madde dosyalarından farklıdır. Kararın 68. maddedeki dört sebepten hangisine dayandığı ve o sebebin somut olarak gerçekleşip gerçekleşmediğine değinilmelidir. YUKK 71. maddesindeki hafif yükümlülüklerin neden yetersiz görüldüğünün karardan anlaşılıp anlaşılmadığı, otuz gün idari gözetim süresinin dolup dolmadığı ve kimlik tespiti amacıyla tutuluyorsa kimliğin tespit edilmiş olup olmadığı hususlarına açıklık getirilmelidir. Yabancının kimliği tespit edildiği anda bu sebep ortadan kalkar ve kanun gereği gözetim derhâl sonlandırılır. Dilekçenin genel yapısı için itiraz dilekçesi örneği; ret sonrası için itiraz reddedilirse ne olur.

Sınır dışı(deport) işleminin fiilen imkânsız olması gözetimi sona erdirir mi?

Uluslararası koruma başvurusu reddedilmiş ve karar kesinleşmiş olsa bile, sınır dışı işlemi fiilen yapılamıyorsa idari gözetim süresiz olarak sürdürülemez. Menşe ülkenin kabul etmemesi, seyahat belgesinin düzenlenmemesi, uçuşun bulunmaması gibi sebeplerle aylarca bekletilen kişiler için Anayasa Mahkemesi, sınır dışı etme işlemleri "gerekli özen" içinde yürütülmezse kişi özgürlüğünden ve mahrumiyetin meşruiyetinden söz edilemeyeceğini belirtmiştir (Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru, B. 2014/13044, T. 11.11.2015). Süre kuralları için idari gözetim süresi.

Ölüm Cezası Riski ve İkincil Koruma

Mülteci veya şartlı mülteci olarak nitelendirilemeyen, ancak menşe ya da ikamet ülkesine geri gönderildiğinde ölüm cezasına mahkûm olacak veya ölüm cezası infaz edilecek, işkenceye ya da insanlık dışı muameleye maruz kalacak ya da silahlı çatışma ortamında ayrım gözetmeyen şiddet nedeniyle şahsına yönelik ciddi tehditle karşılaşacak kişiye, statü belirleme işlemleri sonrasında ikincil koruma statüsü verilir (YUKK m.63/1). Statü vatandaşlığa göre değil, kişinin kendi riskine göre değerlendirilir. Bu yüzden hakkındaki ölüm cezası kararı, yargılama belgeleri ya da kişisel tehdit somut olarak belgelenmeli ve başvuru geciktirilmeden yapılmalıdır.

Afganistan Vatandaşları için Uluslararası Koruma

Afganistan uyruklu başvurucular için de değerlendirme kişiseldir. Kişi hakkında Taliban tarafından verilmiş ölüm, işkence ya da hapis kararı gibi kişisel tehdidi gösteren belgeler başvurunun temelini oluşturur; ülkedeki genel durumu anlatmak tek başına yeterli olmayabilir (bkz. Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru, B. 2020/13340, T. 19.01.2022).

Geçici koruma sahipleri

Suriye uyruklu kişiler için geçerli olan geçici koruma, uluslararası koruma başvurusundan farklı bir statüdür ve Geçici Koruma Yönetmeliği'ne tabidir. Geçici koruma kimliği bulunan bir kişinin geri gönderme merkezine alınması çoğu zaman kaydının bulunduğu il dışında yakalanmasından veya kaydının iptal edilmiş olmasından kaynaklanır. Bu dosyalarda ilk iş, geçici koruma kaydının durumunu ve iptal varsa iptal kararının tebliğ edilip edilmediğini tespit etmektir. Sulh Ceza Hakimliğine yapılacak idari gözetim itirazı ve iptal kararına karşı dava birlikte planlanır.

Hassas kişiler için özel durum

Refakatsiz çocuk, engelli, yaşlı, hamile, beraberinde çocuğu olan yalnız anne ya da baba ve işkence, cinsel saldırı ya da diğer ciddi psikolojik, bedensel ya da cinsel şiddete maruz kalmış başvuru sahipleri, kanunun özel ihtiyaç sahibi saydığı kişilerdir (m.3/1-l). Bu kişilere uluslararası koruma işlemlerinde öncelik tanınır (m.67/1); bu durum idari gözetimin ölçülülüğü tartışılırken de ileri sürülmelidir. Ayrıntı için hamile, çocuklu ve hasta yabancılar.

Hukuki kaynaklar

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m. 3, 4, 54, 57, 63, 65, 67, 68, 71, 79, 80; Geçici Koruma Yönetmeliği; Anayasa m. 19; Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü m. 73; Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru, B. 2015/2037, T. 06.01.2016; B. 2014/13044, T. 11.11.2015; B. 2020/13340, T. 19.01.2022; B. 2016/35009, T. 02.05.2019.