Hamile, Çocuklu ve Hasta Yabancılarda İdari Gözetim

YUKK m.55, ciddi sağlık sorunu, yaş ya da hamilelik nedeniyle seyahat etmesi riskli görülen yabancıyı sınır dışı etme kararına karşı korur. Çocuklu aileler ise kanunda ayrıca sayılmaz; onlar bakımından belirleyici olan çocuğun yüksek yararıdır. Bu yazıda bu grupların idari gözetimdeki durumunu ve bu durumların idari gözetim kararına itiraz sürecinde nasıl kullanılacağını anlatıyoruz.

Hamile, hasta ve yaşlı yabancılar sınır dışı edilebilir mi?

Kanun bu kişileri kendiliğinden korumaz; korumanın şartı seyahat riskidir. YUKK m.55/1-b'ye göre "ciddi sağlık sorunları, yaş ve hamilelik durumu nedeniyle seyahat etmesi riskli görülenler" hakkında, m.54 kapsamında olsalar bile sınır dışı etme kararı alınmaz. Yani hamilelik ya da ileri yaş tek başına yetmez; bu durum nedeniyle seyahatin riskli görülmesi gerekir. Değerlendirme herkes için ayrı yapılır (m.55/2).

Aynı maddede korunan başka gruplar da vardır:

• Hayati tehlike arz eden hastalığının tedavisi devam ederken, gönderileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayanlar (m.55/1-c),
• Tedavileri tamamlanıncaya kadar psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları (m.55/1-d),
• Gönderileceği ülkede ölüm cezası, işkence ya da insanlık dışı muamele riski konusunda ciddi emare bulunanlar (m.55/1-a).

Bu kişilerden belli bir adreste ikamet etmeleri ve istenen şekil ve sürelerde bildirimde bulunmaları istenebilir (m.55/2). Ayrıntı için sınır dışı edilemeyecek yabancılar yazısına bakın.

Çocuklu aileler korunuyor mu?

m.55'te "çocuklu" olmak ayrı bir koruma sebebi olarak geçmez. Ancak çocuk bulunan dosyalarda üç dayanak öne çıkar:

• Geri gönderme merkezlerinde çocukların yüksek yararı gözetilir (YUKK m.59/1-ç).
• Çocuğun üstün yararı, BM Çocuk Hakları Sözleşmesinin 3. maddesi gereği idarenin ve hâkimliğin kararlarında gözetilmesi gereken bir ilkedir.
• Ailenin korunması Anayasanın 41. maddesinde güvence altındadır.

Bu yüzden çocuklu bir ebeveynin kapalı merkezde tutulmasının gerekli ve ölçülü olup olmadığı itirazda ayrıca tartışılmalıdır.

Bu kişiler hakkındaki idari gözetim kararı kaldırılır mı?

Kendiliğinden kaldırılmaz. Kanun bu kişilerin idari gözetim altına alınmasını açıkça yasaklamaz. İdari gözetim, sınır dışı etme kararı alınanlardan m.57/2'deki şartları taşıyanlar için verilir. Bu nedenle itirazın ağırlık noktası iki sorudur:

1. Kişi m.55 kapsamındaysa hakkında sınır dışı kararı alınmamalıydı; o hâlde sınır dışı etmeyi güvenceye alma amacı taşıyan gözetimin dayanağı tartışmalı hâle gelir.
2. Kişi hürriyetinden yoksun bırakmanın gerekli ve ölçülü olması gerekir (Anayasa m.19). Belgelenmiş bir sağlık durumu, ileri yaş ya da bakım gerektiren çocuk, alternatif yükümlülüklerle amaca ulaşılabileceğini gösterir (m.57/A).

Sonuç hâkimliğin dosyaya bakışına bağlıdır; belgeler güçlü olduğunda gözetimin kaldırılması ya da alternatif yükümlülüğe çevrilmesi istenebilir.

Somut bir örnek, Anayasa Mahkemesinin 2023/3924 başvuru numaralı ve 30.07.2025 tarihli kararında aktarılan Muğla 2. Sulh Ceza Hâkimliği kararıdır. Hâkimlik, başvurucunun küçük yaştaki çocuklarının üstün yararına, eşi ve çocuklarının Türk vatandaşı olmasına ve ikametinin belirli olmasına dikkat çekerek idari gözetimin amacına ulaştığını kabul etmiştir. Anayasa Mahkemesi o başvuruda ihlal bulunmadığına karar vermiştir; karar, gerekçesindeki ölçü bakımından önemlidir.

İdari gözetim kararına itiraz nereye ve nasıl yapılır?

İdari gözetim kararına karşı kişi, yasal temsilcisi ya da avukatı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Başvuru idari gözetimi durdurmaz. Dilekçe idareye verilirse yetkili sulh ceza hâkimine derhâl ulaştırılır. Hâkim incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır ve kararı kesindir. Gözetim şartlarının ortadan kalktığı ya da değiştiği iddiasıyla yeniden başvurmak mümkündür (YUKK m.57/6). İlk itirazdan sonra ortaya çıkan ya da belgelenen hamilelik ve hastalık, yeniden başvuru sebebidir; bkz. itiraz reddedilirse ne olur.

Dilekçede sağlık, yaş ya da çocuk durumu ayrı bir başlık altında ve belgesiyle sunulmalıdır. Kararın kişiye özgü gerekçe içerip içermediği, bu durumların değerlendirilip değerlendirilmediği ve tebligatta eksiklik bulunup bulunmadığı da ayrıca belirtilmelidir. Talep iki kademeli olmalıdır: önce idari gözetimin kaldırılması, olmazsa belirli adreste ikamet ve bildirim gibi alternatif yükümlülük uygulanması. Örnek için itiraz dilekçesi örneği, alternatiflerin tamamı için idari gözetime alternatif yükümlülükler. Usul yönünden örnek: usulüne uygun olmayan idari gözetim kararı.

İtiraz dilekçesinde sunulması gereken evraklar

Hamile kadınlar için

• Kadın doğum uzmanından alınmış, gebelik haftasını, varsa riskleri ve seyahate elverişlilik değerlendirmesini içeren rapor,
• Resmî nikâh varsa evlilik belgesi; eşin Türk vatandaşı ya da Türkiye'de yasal izinli olduğunu gösteren belge.

Çocuklu aileler için

• Çocukların nüfus kayıtları,
• Okul veya anaokulu belgeleri,
• Varsa çocuğun sağlık durumuna ilişkin raporlar,
• Diğer ebeveynin çocuğa tek başına bakamadığını gösteren belgeler.

Ağır hastalık durumunda

Merkezde, bedeli yabancı tarafından karşılanamayan acil ve temel sağlık hizmetleri ücretsiz verilir (YUKK m.59/1-a). Hastaneye sevk yapılmıyorsa avukat aracılığıyla merkez idaresine yazılı talepte bulunulmalı ve talebin tarihi belgelenmelidir. Bu yazışmalar hem sulh ceza itirazında hem merkez koşullarına ilişkin başvurularda delil olur. Hastalık için tam teşekküllü bir hastaneden, teşhisi ve seyahat riskini belirten rapor sunulmalıdır. Merkezlerdeki haklar için geri gönderme merkezi şartları.

Yaşlılar ve engelliler için

Yaş, m.55'te seyahat riski bakımından hamilelikle birlikte sayılır. İleri yaştaki kişinin kapalı merkezde tutulması hem seyahate elverişlilik hem merkez koşullarına dayanıklılık yönünden değerlendirilmelidir. Yaşa bağlı hastalıkları ve varsa engel durumunu gösteren sağlık kurulu raporları dosyaya eklenmelidir.

İdari gözetime itiraz sınır dışı işlemini durdurur mu?

Hayır. İdari gözetim itirazı ile sınır dışı kararına karşı dava ayrı yollardır. Sınır dışı etme kararına karşı tebliğden itibaren 7 gün içinde idare mahkemesinde dava açılmalıdır. Dava açma süresi içinde ve dava sürerken, yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla sınır dışı işlemi yapılmaz (YUKK m.53/3). Kişinin m.55 kapsamında olduğu bu davada da aynı belgelerle ileri sürülür. Gönderileceği ülkede işkence ya da yaşam hakkı tehdidi iddiası varsa Anayasa Mahkemesinden tedbir talebi de gündeme gelir. Süreç için deport kararı nasıl durdurulur; uluslararası koruma boyutu için uluslararası koruma başvurusu ve idari gözetim.

Hukuki kaynaklar

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m. 53, 54, 55, 57, 57/A, 59; Anayasa m. 19, 41; Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi m. 3; Anayasa Mahkemesi B. No: 2023/3924, 30.07.2025.