Aile hukuku rehberi: dava türleri ve haklar

Aile hukukunda en sık yapılan hata, birbirinden ayrı talepleri tek bir dava sanmaktır. Boşanma, velayet, nafaka ve mal paylaşımı bağlantılıdır ama aynı şey değildir.

Hangi talep hangi davada ileri sürülür?

Tablodaki son satır önemlidir: şiddet hâlinde koruma tedbiri için boşanma davası açmak ya da açmış olmak gerekmez.

Boşanma: sebep seçimi neden önemli?

Türk Medeni Kanunu özel sebepleri (zina, hayata kast ve pek kötü muamele, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, terk, akıl hastalığı) ve genel sebep olan evlilik birliğinin temelinden sarsılmasını ayrı düzenler.

Seçim iki şeyi belirler: ispat yükünün ne olacağı ve hak düşürücü sürenin işleyip işlemediği. Özel sebeplerin bir kısmında, öğrenmeden itibaren belirli bir süre geçtikten sonra o sebebe dayanılamaz. Sebeplerin tamamı ve ayrıntıları boşanma davası yazısındadır.

Anlaşma varsa süreç kısalır; anlaşmalı boşanma için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması şarttır. Bkz. anlaşmalı boşanma.

Velayet ve çocukla ilişki

Velayet, ana babanın hangisinin daha çok istediğine göre değil, çocuğun yararına göre belirlenir. Ölçüt kanunda açıktır: çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararı.

Velayetin kendisi ile çocukla görüşme düzeni farklı konulardır. Velayet kendisine verilmeyen ebeveynin görüşme hakkı mahkemece ayrıca düzenlenir; bkz. çocukla kişisel ilişki.

Evlilik dışı doğan çocuklarda velayet kural olarak anadadır ve babanın velayet alması ayrı bir dava gerektirir; bkz. evlilik dışı doğan çocuğun velayeti.

Nafaka türleri karıştırılmamalı

Üç ayrı nafaka vardır ve dayanakları farklıdır. Tedbir nafakası dava süresince geçici olarak bağlanır. İştirak nafakası çocuk içindir ve velayet kendisine verilmeyen ebeveyn öder. Yoksulluk nafakası ise boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eş içindir.

Koşullar değiştiğinde artırım, azaltma veya kaldırma istenebilir; bkz. nafaka artırım davası ve nafakanın kaldırılması.

Mal paylaşımı ayrı bir hesaptır

Mal rejiminin tasfiyesi boşanmadaki kusurdan bağımsızdır ve kendi kuralları vardır. Paylaşıma giren şey malın kendisi değil, tasfiye sonunda doğan alacaktır.

Yasal rejim 1 Ocak 2002'de yürürlüğe girdiğinden, bu tarihten önce kurulan evliliklerde mal varlığı iki döneme bölünerek değerlendirilir. Düğün takıları ise ayrı bir taleptir; bkz. düğün takıları davası.

Süreler: neyin süresi var, neyin yok?

Aile hukukunda süreler tek tip değildir ve karıştırılması hak kaybına yol açar.

Tabloda "süreye tabi değildir" yazan hâllerde bile beklemenin maliyeti vardır: tanıklar kaybolur, belgeye erişim zorlaşır, nafakada geçmiş dönem kaybedilir.

Nereden başlanmalı?

1. Şiddet varsa önce koruma tedbiri; bu, boşanma kararını beklemez.
2. Dayanılacak boşanma sebebini ve süre durumunu belirleyin.
3. Dava süresince çocuk, konut ve nafakaya ilişkin geçici talepleri baştan ileri sürün.
4. Mal varlığına ilişkin kayıtları (tapu, banka, araç) dava açılmadan önce tespit ettirin.
5. Delilleri dilekçeler aşamasında eksiksiz gösterin; bu aşama kapandıktan sonra yeni vakıa ileri sürmek kural olarak mümkün değildir.

Bu sıralamanın gerekçesi şudur: aile hukukunda talepler birbirini besler. Dava süresince bağlanan tedbir nafakası ileride yoksulluk nafakasının değerlendirilmesinde bir zemin oluşturur; velayet konusunda kurulan fiilî düzen, nihai kararda ağırlık taşır. Baştan atlanan bir talep, sonradan ayrı bir davanın konusu hâline gelir ve süreç uzar.