Mahkeme Çocuğu Kaç Yaşında Dinler?

Mahkeme Çocuğu Kaç Yaşında Dinler? | Velayette İdrak Çağı Nedir?

Velayet davalarında çocuk bir nesne değil, hakları olan bir bireydir. Türk yargı sistemi ve Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi gereğince, belirli bir olgunluğa erişmiş çocukların kendi gelecekleri hakkında söz söyleme hakkı vardır. Hukukta bu döneme "İdrak Çağı" denir.

İdrak Çağı Nedir ve Çocuk Kaç Yaşında Dinlenir?

Kanunda idrak çağı için sabit bir yaş öngörülmemiştir; Yargıtay çocuğun yaşına ve olgunluğuna bakar ve uygulamada genellikle 7-8 yaş ve üzeri çocuklar idrak çağında kabul edilir. İdrak çağındaki çocuğun, velayet davası sürecinde mahkeme uzmanları veya hakim tarafından dinlenmesi zorunludur. Çocuğun hangi ebeveynle kalmak istediğine dair beyanı, velayet kararını doğrudan etkileyen en güçlü delillerden biridir.

Yaş Gruplarına Göre Mahkemenin Yaklaşımı

Çocuğun yaşı, beyanının ciddiyetini ve hukuki ağırlığını belirler:

• 0-6 Yaş Grubu: Bu gruptaki çocukların beyanı genellikle alınmaz; zira anne şefkatine en muhtaç oldukları dönemdir. Karar uzman gözlemine göre verilir.

• 7-11 Yaş Grubu (İdrak Çağı Başlangıcı): Hakim veya pedagog çocuğu mutlaka dinler. Çocuğun tercihi çok önemlidir ancak uzmanlar bu tercihin "çikolata veya oyun vaadiyle" yönlendirilip yönlendirilmediğini titizlikle inceler.

• 12 Yaş ve Üzeri: Bu yaştaki çocukların tercihi, eğer çocuğun üstün yararına aykırı bir durum (istismar, şiddet vb.) yoksa, mahkeme tarafından büyük ağırlıkla dikkate alınır; yine de beyan mahkemeyi bağlamaz.

Çocuk Nerede ve Nasıl Dinlenir?

Çocuklar genellikle sanıkların veya gergin duruşma salonlarının ortasına çıkarılmaz:

1. Adli Görüşme Odaları (AGO): Çocuklar, hakim ve avukatların olmadığı, oyuncakların bulunduğu sıcak bir ortamda, bir uzman eşliğinde dinlenir.

2. Kamera Kaydı: Görüşme genellikle kamera ile kayıt altına alınır ve hakim bu kaydı daha sonra izler.

3. Pedagog Görüşmesi: Psikolog ve Pedagog Raporu aşamasında çocuk evinde veya uzman ofisinde dinlenerek tercihini belirtir.

Dinlenme bir hak mıdır, zorunluluk mudur?

Çocuğun görüşünün alınması, uluslararası sözleşmelerden doğan bir yükümlülüktür. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, görüşlerini oluşturma yeteneğine sahip çocuğun kendisini ilgilendiren konularda görüşünü serbestçe ifade etme hakkını güvence altına alır.

Buna karşılık dinlenme, çocuğa karar verdirmek değildir. Çocuk taraf değil, yararı korunan kişidir; beyanı diğer delillerle birlikte değerlendirilir.

Çocuğun beyanı tek başına belirleyici midir?

Değildir. Uygulamada beyanın ağırlığı iki şeye bakılarak belirlenir: çocuğun idrak düzeyi ve beyanın yönlendirmeden bağımsız olup olmadığı.

Yönlendirme belirtileri özellikle şunlardır: çocuğun yaşına uygun olmayan hukuki terimler kullanması, bir ebeveyni ölçüsüz biçimde yüceltip diğerini gerekçesiz reddetmesi, ezberlenmiş cümlelerle konuşması. Bu belirtiler görüldüğünde uzman incelemesi derinleştirilir; bkz. sosyal inceleme raporu.

Dinlenme nasıl yapılır?

Çocuk, ebeveynlerin bulunmadığı bir ortamda ve uzman eşliğinde dinlenir. Amaç, çocuğun taraflar arasında seçim yapmaya zorlandığı duygusunu yaşamamasıdır.

Ebeveynin çocuğu duruşma öncesinde hazırlaması, sonucu lehe çevirmez; aksine beyanın güvenilirliğini zayıflatır.

Görevli mahkeme ve süre

Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Velayete ilişkin taleplerde hak düşürücü süre veya zamanaşımı bulunmaz; koşullar değiştiğinde yeni bir talep ileri sürülebilir.

Çocuk konuşmak istemezse ne olur?

Çocuk görüş bildirmeye zorlanamaz. Dinlenme bir haktır, yükümlülük değildir; çocuğun susma tercihi kendisi aleyhine yorumlanmaz.

Bu durumda mahkeme kararını diğer delillere dayandırır: uzman gözlemi, okul ve sağlık kayıtları, tanık beyanları. Çocuğun konuşmak istememesi bazen kendi başına bir bulgudur ve uzman incelemesinde ayrıca değerlendirilir.

Beyan ne zaman yeniden alınır?

Yargılama uzadığında ya da koşullar değiştiğinde çocuğun yeniden dinlenmesi istenebilir. Özellikle ilk dinlenmeden sonra uzun süre geçmişse, çocuğun durumu ve tercihleri değişmiş olabilir.

Velayetin değiştirilmesi davasında ise dinlenme yeniden yapılır; önceki dosyadaki beyan doğrudan esas alınmaz. Bkz. velayetin değiştirilmesi davası.

Çocuğun beyanının değişmesi de tek başına velayetin değiştirilmesini gerektirmez; değişikliğin süreklilik göstermesi ve çocuğun yararıyla desteklenmesi aranır. Bkz. velayetin değiştirilmesi.