Velayet Hakkının Kötüye Kullanılması

Velayet Hakkının Kötüye Kullanılması ve Velayetin İptali 

Velayet hakkı, anne ve babaya çocuk üzerinde sınırsız bir tahakküm kurma yetkisi vermez. Aksine bu hak, çocuğun menfaatlerini korumak için verilen hukuki bir "görev"dir. Eğer velayet sahibi ebeveyn, bu hakkı kişisel hırslarıyla diğer ebeveyne karşı bir silah olarak kullanıyorsa, hukuk buna "Velayet Hakkının Kötüye Kullanılması" der.

Velayet Hakkının Kötüye Kullanılması Nedir?

Velayet hakkının kötüye kullanılması; velayet sahibi ebeveynin, kişisel hırsları nedeniyle çocuğu diğer ebeveyne göstermemesi (görüşme engelini sistematik hale getirmesi), çocuğu diğer ebeveyne karşı kışkırtması (ebeveyne yabancılaşma) veya çocuğun eğitim/sağlık haklarını aksatmasıdır. Yargıtay'a göre bu durum, dürüstlük kuralına aykırıdır ve velayet hakkının amacına aykırı kullanılması nedeniyle velayetin değiştirilmesi (iptali) için en somut yasal gerekçedir.

Velayet Hakkının Kötüye Kullanılması Sayılan Haller

Mahkemeler ve Yargıtay, aşağıdaki davranışları velayetin kötüye kullanılması olarak kabul etmektedir:

1. Sistematik Olarak Görüşme Engelini Çıkarmak

Mahkeme kararıyla belirlenen günlerde (hafta sonları, bayramlar vb.) çocuğun diğer ebeveyne gösterilmemesidir. "Çocuk uyuyor", "Dışarıdayız", "Çocuk gelmek istemiyor" gibi bahanelerin süreklilik arz etmesi, velayet hakkının dürüstlük kuralına aykırı kullanıldığını kanıtlar.

2. Ebeveyne Yabancılaşma Sendromu

Velayet sahibi tarafın, çocuğu diğer ebeveynden soğutmak için uyguladığı psikolojik şiddettir. Çocuğa; "Baban/Annen bizi terk etti", "Seni sevmiyor", "O kötü biri" gibi telkinlerde bulunmak, çocuğun diğer ebeveynle bağını koparmak ağır bir kötüye kullanmadır.

3. Haberleşme ve Bilgi Alma Hakkının Kısıtlanması

Diğer ebeveynin çocukla telefonla, görüntülü aramalarla konuşmasının engellenmesi veya çocuğun eğitim (okul) ve sağlık (hastane) durumu hakkında bilgi verilmemesi.

4. Keyfi Adres Değişiklikleri ve Kaçırma

Diğer ebeveynin çocukla görüşmesini imkansız kılmak amacıyla, mahkemeye haber vermeden uzak bir şehre taşınmak veya çocuğu gizlice alıp gitmek.

Velayet Hakkı Kötüye Kullanılırsa Ne Yapılabilir?

Eğer bu durumlardan biriyle karşı karşıyaysanız, hukuki olarak şu adımları atmalısınız:

1. Çocuk Teslimi

Mahkeme kararı olmasına rağmen çocuk gösterilmiyorsa, Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğü (bu işlem önceden icra dairesi üzerinden yürütülürdü) üzerinden çocuk teslimi talep edilmelidir. Bu süreçte tutulan tutanaklar, velayetin iptali davasında en güçlü delildir.

2. Disiplin hapsi

Karara aykırı davranan ebeveyn hakkında disiplin hapsi uygulanabilir. Burada güncel bir değişikliğe dikkat etmek gerekir: çocuk teslimi ve kişisel ilişki kurulmasına ilişkin hükümler İcra ve İflas Kanunu’ndan çıkarılarak 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na taşınmıştır. Bu nedenle teslim için başvuru artık adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne yapılır; teslim emrine aykırılık hâlinde bir ay içinde, müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine şikâyette bulunulur ve disiplin hapsine bu mahkeme karar verir.

3. Velayetin Değiştirilmesi Davası

Kötüye kullanımın ispatlanması durumunda Velayetin Değiştirilmesi Davası açılmalıdır. Kanun da kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmeyen velayet sahibi bakımından, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini açıkça düzenler; bu husus kişisel ilişki kararında taraflara ihtar edilir.

Görevli mahkeme ve izlenecek sıra

Velayete ilişkin taleplerde görevli mahkeme aile mahkemesidir. Talepler süreye tabi değildir; ancak ihlalin belgelenmesi zamana bağlı olduğundan bekleme ispat gücünü zayıflatır.

İzlenecek sıra şudur: önce teslim işlemlerinin resmî yoldan yürütülmesi ve tutanakların oluşturulması, sonra bu tutanaklara dayanarak velayetin değiştirilmesi ya da kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi talebi.

Kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi

Kanun, yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkime kişisel ilişki düzenlemesini değiştirme yetkisi tanır. Bu, velayetin değiştirilmesinden daha hızlı sonuç veren bir yoldur.

Talep edilirken engellemenin süreklilik gösterdiğinin ortaya konması gerekir: tek bir görüşmenin gerçekleşmemesi yeterli değildir, tutanaklarla desteklenen bir örüntü aranır.

Çocuğun beyanı ve yabancılaşma

Çocuğun bir ebeveyni gerekçesiz biçimde reddetmesi, beyanın olduğu gibi kabul edilmesini gerektirmez. Bu hâlde uzman incelemesi derinleştirilir ve beyanın yönlendirme sonucu olup olmadığı değerlendirilir; bkz. sosyal inceleme raporu ve çocuğun dinlenmesi.