Velayet davası: kime verilir, nasıl açılır

Velayet davalarında sonucu belirleyen ölçüt tektir: çocuğun yararı. Ana babanın hangisinin daha çok istediği ya da kimin daha çok kusurlu olduğu ikinci plandadır.

Velayet kime verilir?

Kanun kimin lehine bir varsayım koymaz. Türk Medeni Kanunu'nun 182. maddesi, mahkemenin boşanma veya ayrılığa karar verirken ana babayı olanak bulundukça dinledikten sonra ana babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenleyeceğini söyler. Aynı maddede ölçüt açıkça yazılıdır: çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararı esas tutulur.

Uygulamada mahkemenin baktığı unsurlar bu ölçütün açılımıdır: çocuğun yaşı ve alışkın olduğu düzen, kimin fiilen bakımını üstlendiği, barınma ve okul koşulları, ana babanın çocukla ilişkisi ve çocuğu diğer ebeveynden uzaklaştırma davranışında bulunup bulunmadığı.

Ekonomik güç tek başına belirleyici değildir. Geliri düşük olan ebeveyne velayet verilip diğerinden iştirak nafakası alınması sık rastlanan bir çözümdür.

Evlilik dışında ve evlilik sürerken velayet kimdedir?

İki hâl kanunda ayrıca düzenlenmiştir. Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır. Ana ve baba evli değilse velayet anaya aittir.

Bu ikinci durumda babanın velayet alması için ayrıca dava açması gerekir; soybağının kurulmuş olması tek başına velayet doğurmaz. Ayrıntısı evlilik dışı doğan çocuğun velayeti yazısındadır.

Velayet türleri: münhasır ve ortak velayet

Kural, velayetin ana babadan birine verilmesidir. Ancak tarafların anlaşması ve düzenin çocuğun yararına olduğunun anlaşılması hâlinde ortak velayete hükmedilmesi de mümkündür.

Ortak velayet, çocuğun iki evde yaşayacağı anlamına gelmez; çocuğa ilişkin önemli kararların birlikte alınmasını ifade eder. Şartları ve uygulamadaki sınırları için ortak velayet yazısına bakın.

Dava nerede açılır, ne kadar sürer?

Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde dava, asliye hukuk mahkemesinde aile mahkemesi sıfatıyla görülür.

Yetki bakımından kesin bir kural yoktur. Velayet davası çocuğun yerleşim yeri mahkemesinde açılabileceği gibi, velayetin değiştirilmesi taleplerinde davacının veya davalının oturduğu yer mahkemesi de yetkili kabul edilmektedir. Bu esneklik, çocuğun fiilen yaşadığı yerin dosyaya taşınmasını kolaylaştırır.

Süre bakımından kanunda bir hak düşürücü süre yoktur; velayet düzenlemesinin değiştirilmesi koşullar değiştiği sürece her zaman istenebilir. Buna karşılık boşanma kararıyla birlikte verilen velayet hükmüne karşı kanun yoluna başvurmak süreye tabidir.

Çocuğun görüşü alınır mı?

Alınır. Ayırt etme gücüne sahip çocuğun görüşünün alınması, hem iç hukukta hem Türkiye'nin taraf olduğu Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'de yer alan bir gerekliliktir.

Çocuğun beyanı mahkemeyi bağlamaz; bir delil olarak diğer unsurlarla birlikte değerlendirilir. Hangi yaştan itibaren ve nasıl dinlendiği için mahkeme çocuğu kaç yaşında dinler yazısına bakabilirsiniz.

Uzman raporu ne kadar belirleyici?

Mahkeme sosyal inceleme raporu (SİR) alabilir. Pedagog, psikolog ve sosyal çalışmacıdan oluşan uzmanlar ev ortamını, çocuk–ebeveyn ilişkisini ve çocuğun beyanını inceleyerek görüş bildirir.

Rapor bağlayıcı değildir, ancak aksine karar verilmesi hâlinde gerekçelendirilmesi beklenir. Rapora itiraz usulü ve raporun nasıl okunacağı için velayet davasında pedagog raporu yazısına bakın.

Velayet ile nafaka arasındaki bağ

Velayetin kime verildiği, çocuğun bakım giderine kimin katılacağını belirler. Velayet kendisine verilmeyen ana baba, gücü oranında çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılmakla yükümlüdür; bu katkı iştirak nafakasıdır.

İki nokta karıştırılmamalıdır: iştirak nafakası çocuk için, yoksulluk nafakası ise eş içindir. Ayrıca iştirak nafakası velayetin bir karşılığı değildir; görüşme yapılmasa da ödeme yükümlülüğü sürer. Ayrıntısı iştirak nafakası yazısındadır.

Velayet kararı sonradan değişir mi?

Değişir. Velayet düzenlemesi kesin hüküm oluşturmaz; koşulların değişmesi hâlinde yeniden düzenlenmesi istenebilir.

Değişiklik için ileri sürülen gerekçe somut ve çocuğun yararını etkileyen nitelikte olmalıdır: velayet sahibinin bakım yükümlülüğünü ihmali, çocuğun sağlık veya eğitimini aksatması, yer değiştirmenin çocuğun düzenini bozması gibi. Süreç için velayetin değiştirilmesi davası, ağır hâller için velayet hakkının kötüye kullanılması yazılarına bakın.

Velayetin anneye verilmediği hâller ve babanın velayet alma şartları için velayetin anneye verilmediği durumlar yazısına bakabilirsiniz.

Dava sürerken geçici bir düzenleme gerekiyorsa geçici velayet kararı istenebilir. Velayet kendisine verilmeyen ebeveynin çocukla görüşme düzeni ise ayrı bir konudur; bkz. çocukla kişisel ilişki ve görüşme düzeni.