Turkiyada maʼmuriy nazorat qaroriga shikoyat (GGM)

Turkiyada maʼmuriy nazorat qaroriga shikoyat qanday beriladi?

Deport markazidan — Geri Gönderme Merkezi (GGM, qaytarish markazi) — chiqish uchun avvalo chet el fuqarosi haqida maʼmuriy nazorat (idari gözetim) qarori bor-yoʻqligi aniqlanishi kerak. Maʼmuriy nazorat ostida saqlanayotgan shaxs bu qarorning bekor qilinishi uchun Sulh Ceza Hâkimliği (jinoyat ishlari boʻyicha tinchlik hakimligi) organiga murojaat qilishi mumkin. Hakim arizani qonunga koʻra besh kun ichida koʻrib chiqadi. GGMdan chiqish bilan chegaradan chiqarib yuborish (sınır dışı) qarorining bekor qilinishi bir xil ish emas; shaxs ozod qilinsa ham, uning nomiga chiqarilgan deport qarori kuchda qolishi mumkin.

Yaqiningiz deport markazida boʻlsa, birinchi qilinadigan ish faqat “deport boʻyicha daʼvo ochish” emas. Avval shaxs nima sababdan saqlanayotgani, unga qaysi qarorlar rasman topshirilgani va maʼmuriy nazoratning davom etishini talab qiladigan aniq asos bor-yoʻqligi tekshiriladi.

Deport markazidan chiqish uchun qaysi organga murojaat qilinadi?

Geri Gönderme Merkezida saqlanayotgan chet el fuqarosining ozod qilinishini taʼminlaydigan asosiy huquqiy yoʻl — maʼmuriy nazorat qaroriga qarshi Sulh Ceza Hâkimliğiga murojaat qilishdir.

6458-sonli Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (Chet elliklar va xalqaro himoya toʻgʻrisidagi qonun, YUKK) 57-moddasiga koʻra, maʼmuriy nazorat ostidagi chet el fuqarosi, uning qonuniy vakili yoki advokati bu qarorga qarshi Sulh Ceza Hâkimliğiga murojaat qilishi mumkin.

Sulh Ceza hakimligi deport qarorining toʻgʻri yoki notoʻgʻriligini emas, balki shaxs erkinligi cheklanib, uning Geri Gönderme Merkezida saqlanishi qonunga muvofiqmi-yoʻqmi, shuni tekshiradi.

Shu sababli ikki ishni bir-biridan ajratish zarur:

Shaxsning GGMdan chiqishi uning nomidagi deport qarori oʻz-oʻzidan bekor boʻldi degani emas. Xuddi shunday, faqat deport qaroriga qarshi daʼvo ochilishi ham maʼmuriy nazoratni avtomatik tarzda tugatmaydi.

Shu bois ishda ham chegaradan chiqarib yuborish qarori, ham maʼmuriy nazorat qarori mavjud boʻlsa, ikkalasi alohida-alohida baholanishi kerak.

Maʼmuriy nazorat (idari gözetim) nimani anglatadi?

Geri Gönderme Merkezida saqlanish jinoiy jazo emas. Maʼmuriy nazorat — deport jarayonidagi ayrim chet el fuqarolariga nisbatan qoʻllaniladigan va shaxs erkinligini cheklaydigan maʼmuriy chora.

YUKK 57-moddasi doirasida, ayniqsa qochib ketish yoki yoʻqolib qolish xavfi bor deb baholangan, Turkiyaga kirish yoki undan chiqish qoidalarini buzgan yoxud jamoat tartibi va jamoat xavfsizligi nuqtayi nazaridan muayyan xavf tugʻdiradi deb hisoblangan shaxslarga nisbatan maʼmuriy nazorat qarori qabul qilinishi mumkin.

Biroq chet el fuqarosi haqida deport qarori borligi oʻz-oʻzicha uning oylab GGMda saqlanishini talab qilmaydi.

Qonun maʼmuriy nazorat bilan bir qatorda yengilroq choralarni qoʻllash imkonini ham beradi. Shu sababli har bir ishda shaxsning yopiq markazda saqlanishi haqiqatan zarurmi-yoʻqmi, alohida baholanishi kerak.

Yaqiningiz GGMga olinganda birinchi navbatda nima qilish kerak?

GGMdan chiqish jarayonida toʻgʻri murojaat qilish uchun avval ishning hozirgi holati aniqlanishi lozim.

Eng jiddiy xatolardan biri — shaxs qanday ish-harakatlarga duch kelganini koʻrmasdan, faqat umumiy ariza bilan murojaat qilishdir.

GGMdagi bitta shaxs haqida bir vaqtning oʻzida deport qarori, maʼmuriy nazorat qarori va bir yoki bir nechta taqiq kodi boʻlishi mumkin. Ularning har biri turli huquqiy natija keltirib chiqaradi.

Sulh Ceza hakimligi arizani koʻrganda nimalarga eʼtibor beradi?

Sulh Ceza Hâkimliğiga berilgan arizaning asosiy maqsadi — maʼmuriy nazoratning davom etishi zarur emasligini asoslashdir.

Arizada faqat “shaxsni ozod qilishni soʻraymiz” deyilishi koʻp hollarda yetarli emas. Shaxsning aniq hayot sharoitlari va uni GGMdan tashqarida ham maʼmuriy organ nazorati ostida ushlab turish mumkinligini koʻrsatadigan dalillar keltirilishi kerak.

Masalan, shaxsning Turkiyada muntazam yashashi mumkin boʻlgan maʼlum manzili borligi, turmush oʻrtogʻi yoki farzandlarining Turkiyada yashashi, salomatlik holati, davom etayotgan taʼlim yoki mehnat munosabatlari, shaxsni tasdiqlovchi hujjat va pasport maʼlumotlarining aniqligi hamda maʼmuriy organlar bilan hamkorlik qilishi baholashda muhim boʻlishi mumkin.

Bundan tashqari, maʼmuriy nazorat qarorining asoslantirilishi ham alohida tekshirilishi lozim.

Agar qarorda faqat qonundagi iboralar takrorlangan boʻlsa yoki “qochib ketish xavfi”, “jamoat tartibi” kabi asoslar ishdagi aniq holatlar bilan qanday bogʻliqligi tushuntirilmagan boʻlsa, bu holat sud tekshiruvida muhokama qilinishi mumkin.

Anayasa Mahkemesi (Konstitutsiyaviy sud) ham maʼmuriy nazorat shaxs erkinligiga bevosita aralashuv ekanini va amaliyot qonuniy, asoslantirilgan hamda oʻzboshimchalikdan xoli boʻlishi kerakligini eʼtirof etadi.

GGMdan chiqish uchun qanday hujjatlar muhim?

Har bir ishda kerakli hujjatlar har xil boʻlsa-da, maʼmuriy nazoratni davom ettirishga hojat yoʻqligini koʻrsatishi mumkin boʻlgan hujjatlar orasida quyidagilar boʻlishi mumkin:

• Shaxsning pasporti va shaxsini tasdiqlovchi hujjatlari, Turkiyadagi doimiy manzilini koʻrsatadigan ijara shartnomasi yoki yashash joyi hujjatlari, Turkiyada yashovchi turmush oʻrtogʻi va farzandlariga oid fuqarolik holati yoki nikoh hujjatlari, ish va kompaniya yozuvlari, talabalik hujjatlari, tibbiy xulosalar va davolanish qogʻozlari, yaqinlarining yashash ruxsatnomalari hamda ishning xususiyatiga qarab shaxsning maʼmuriy organlar bilan hamkorlik qilganini koʻrsatadigan boshqa hujjatlar.

Bu yerda muhimi hujjatlarning koʻpligi emas, balki maʼmuriy nazorat asoslariga bevosita javob beradigan dalillarning taqdim etilishidir.

Masalan, qarorning asosiy sababi “qochib ketish va yoʻqolib qolish xavfi” boʻlsa, doimiy manzil va oilaviy rishtalar alohida ahamiyat kasb etadi. Salomatlik muammosi boʻlgan shaxs uchun esa tibbiy xulosalarning mazmuni va davolanish davom etayotganini hujjat bilan tasdiqlash birinchi oʻringa chiqadi.

Maʼmuriy nazorat oʻrniga qanday muqobil majburiyatlar qoʻllanadi?

YUKK 57/A-moddasi chet el fuqarosini albatta yopiq deport markazida saqlashdan tashqari usullar bilan ham nazorat qilish imkonini beradi.

Qonunda belgilangan muqobillar orasida muayyan manzilda yashash, belgilangan vaqtlarda xabar berib turish, oila asosida qaytish, qaytish boʻyicha maslahat olish, jamoat foydasiga xizmatlarda ixtiyoriy ishtirok etish, kafolat puli (teminat) va elektron kuzatuv bor.

Bu choralar “adli kontrol” emas. Ularni jinoyat protsessidagi sud nazorati instituti bilan aralashtirmaslik kerak.

Xuddi shunday, Sulh Ceza hakimini har bir ishda bevosita “haftada bir marta imzo qoʻysin” deb maʼmuriy majburiyat belgilaydigan organ deb tushunish notoʻgʻri. Maʼmuriy nazoratga muqobil majburiyatlar YUKK 57/A-moddasi doirasidagi maʼmuriy choralardir.

Sulh Ceza hakimligiga berilgan arizada esa bu yengilroq choralar mavjudligi va shaxsning yopiq markazda saqlanishi zarur emasligi huquqiy dalil sifatida keltirilishi mumkin.

Maʼmuriy nazorat muddati qancha davom etadi?

YUKK 57-moddasiga koʻra, chegaradan chiqarib yuborish maqsadida qoʻllanadigan maʼmuriy nazorat muddati qoida tariqasida olti oydan oshmaydi.

Ammo deport ish-harakatlari shaxsning hamkorlik qilmasligi yoki oʻz davlatiga oid toʻgʻri maʼlumot yoxud hujjatlarni bermasligi sababli yakunlanmasa, bu muddat koʻpi bilan olti oyga uzaytirilishi mumkin.

Demak, qonundagi eng koʻp muddat muayyan shartlarda jami oʻn ikki oyga yetishi mumkin.

Lekin bu holat chet el fuqarosi avval albatta olti oy davomida GGMda qoladi degani emas.

Maʼmuriy nazoratning davom etishi zarurmi-yoʻqmi — bu masala valilik (viloyat hokimligi) tomonidan har oy muntazam ravishda qayta baholanishi shart. Zarur boʻlganda oʻttiz kunlik muddat kutilmasdan ham baholash oʻtkazilishi mumkin.

Maʼmuriy nazoratni davom ettirishga hojat yoʻq degan xulosaga kelinsa, nazorat tugatiladi va shaxsga nisbatan YUKK 57/A-moddasidagi muqobil majburiyatlar qoʻllanishi mumkin.

Shu sababli “olti oy toʻlmasdan GGMdan chiqib boʻlmaydi” degan fikr huquqiy jihatdan toʻgʻri emas.

Sulh Ceza hakimligi necha kunda qaror chiqaradi?

6458-sonli Qonunning 57/6-moddasiga binoan Sulh Ceza Hâkimliği maʼmuriy nazorat qaroriga qarshi berilgan arizani besh kun ichida hal qiladi.

Arizaning berilgani oʻz-oʻzicha maʼmuriy nazoratni toʻxtatmaydi. Shaxs hakimlik qaror chiqarguniga yoki maʼmuriy organ nazoratni tugatguniga qadar GGMda saqlanishda davom etadi.

Sulh Ceza hakimligining qarori qonunga koʻra qatʼiydir.

Shu bilan birga qonun yana bir muhim imkoniyat beradi: maʼmuriy nazorat shartlari keyinchalik bartaraf boʻlgan yoki oʻzgargan boʻlsa, chet el fuqarosi, uning qonuniy vakili yoki advokati qaytadan Sulh Ceza Hâkimliğiga murojaat qilishi mumkin.

Masalan, birinchi murojaatdan keyin yangi doimiy manzil topilishi, salomatlik holatining oʻzgarishi yoki ishga oid boshqa muhim yangiliklar yangi arizada baholanishi mumkin.

Shikoyat rad etilsa nima boʻladi?

Birinchi murojaatning rad etilishi shaxs maʼmuriy nazorat davomida boshqa hech qanday ariza bera olmaydi degani emas.

YUKK 57/6-moddasi maʼmuriy nazorat shartlari bartaraf boʻlgani yoki oʻzgargani daʼvosi bilan qaytadan Sulh Ceza Hâkimliğiga murojaat qilish mumkinligini ochiq belgilaydi.

Bundan tashqari, maʼmuriy nazorat tufayli shaxs erkinligi va xavfsizligi huquqi buzilgan deb hisoblansa, ichki huquqiy yoʻllar tugagach, ish xususiyatiga qarab Anayasa Mahkemesiga individual murojaat qilish masalasi kun tartibiga chiqishi mumkin.

Maʼmuriy nazorat qaroriga shikoyat berish tartibi, qayta murojaat, vakolatli hakimlik va Konstitutsiyaviy sud jarayoni alohida hamda texnik mavzular boʻlgani uchun biz ularni “Maʼmuriy nazorat qaroriga shikoyat” deb nomlangan alohida qoʻllanmamizda batafsil koʻrib chiqamiz.

GGMdan chiqish deport qarorini bekor qiladimi?

Yoʻq. Bu farq Geri Gönderme Merkezida boʻlgan chet el fuqarolari uchun eng muhim masalalardan biridir.

Sulh Ceza hakimligi maʼmuriy nazoratni bekor qilsa, shaxs GGMdan chiqishi mumkin; biroq uning nomiga chiqarilgan chegaradan chiqarib yuborish qarori huquqiy jihatdan kuchda qolishi mumkin.

Deport qaroriga qarshi sud yoʻli boshqacha. YUKK 53-moddasiga koʻra chet el fuqarosi, uning qonuniy vakili yoki advokati deport qarori topshirilgan kundan boshlab yetti kun ichida İdare Mahkemesida daʼvo ocha oladi.

Shu sababli GGMdan chiqish ishida faqat shaxsning yopiq markazdan ozod qilinishiga emas, balki uning nomidagi deport qarorining huquqiy holatiga ham qaralishi kerak.

Deport qarorini toʻxtatish va yetti kunlik daʼvo muddati haqida batafsil maʼlumot uchun “Deport qarori qanday toʻxtatiladi?” deb nomlangan materialimizni koʻrib chiqish mumkin.

GGMdan ozod qilingan shaxs Turkiyada qola oladimi?

Maʼmuriy nazoratning tugashi faqat shaxsning yopiq Geri Gönderme Merkezida saqlanishi tugaganini bildiradi. Shaxs Turkiyada qaysi maqom bilan qola olishi esa uning nomidagi deport qarori, kirish taqiqi, taqiq kodi, yashash yoki ishlash ruxsatnomasi holati va agar mavjud boʻlsa, xalqaro himoya jarayoniga qarab alohida baholanadi.

Ixtiyoriy qaytish GGMdan chiqish hisoblanadimi?

Ixtiyoriy qaytish bilan Turkiyada ozod qilinish bir-biridan farq qiladi.

Chet el fuqarosi oʻz davlatiga yoki uni qabul qilgan boshqa mamlakatga ixtiyoriy ravishda qaytsa, u jismonan Geri Gönderme Merkezidan chiqadi; ammo bu Turkiya ichida ozod qilindi degani emas.

Turkiyada qolishni va oʻziga nisbatan qabul qilingan maʼmuriy yoxud sud qarorlariga eʼtiroz bildirishni istagan shaxs imzolayotgan hujjatlarining mazmunini tushunishi shu sababdan juda muhim.

Ayniqsa deport ish-harakatlari davom etayotgan ishlarda shaxsning irodasi, qilingan rasmiy xabarnomalar va imzolangan hujjatlar birgalikda baholanishi kerak.

Konstitutsiyaviy sud maʼmuriy nazorat haqida nima deydi?

Maʼmuriy nazorat faqat chet elliklar huquqiga oid texnik ish-harakat emas; u ayni paytda Turkiya Respublikasi Konstitutsiyasining 19-moddasida himoya qilinadigan shaxs erkinligi va xavfsizligi huquqiga aralashuvdir.

Anayasa Mahkemesi B.T. murojaatida (B. No: 2014/15769, 30.11.2017) maʼmuriy nazorat qarorining qonuniyligini tekshirish boʻyicha vakolatli organ Sulh Ceza Hâkimliği ekanini ochiq belgilagan.

Abdulkadir Yapuquan murojaatida (B. No: 2016/35009, 02.05.2019) esa sud maʼmuriy nazorat istisnoli vakolat ekanini taʼkidlab; erkinlikdan mahrum qilish qonuniy va oʻzboshimchalikdan xoli boʻlishi kerakligini, deport ish-harakatlari zarur gʻamxoʻrlik bilan olib borilishi muhimligini hamda mavhum asoslar bilan uzoq muddatli erkinlik cheklovi shaxs erkinligi nuqtayi nazaridan muammo tugʻdirishi mumkinligini baholagan.

Shu qarorlar sababli GGM ishlarida faqat maʼmuriy organ qarorida qaysi qonun moddasi yozilganiga emas, balki oʻsha qarorning aynan shu shaxs uchun nega zarurligi tushuntirilgan yoki tushuntirilmaganiga ham qaralishi kerak.

GGMdan chiqish jarayonida eng koʻp uchraydigan xato nima?

Biz eng koʻp duch keladigan xato — deport qarori bilan maʼmuriy nazorat qarorini bitta ish-harakat deb oʻylashdir.

Oila baʼzan “deport boʻyicha daʼvo ochdik, nega hali ham ichkarida?” deb kutib turadi. Holbuki deport daʼvosi bilan maʼmuriy nazorat boʻyicha murojaat turli huquqiy natijalarga ega.

Ikkinchi xato esa ishning shaxsiy sharoitlari koʻrsatilmasdan, andoza ariza bilan murojaat qilishdir.

Maʼmuriy nazoratning qonuniyligi har bir chet el fuqarosining aniq holati asosida baholanishi kerak. Doimiy manzili bor shaxs bilan hech qanday shaxsiy maʼlumot yoki manzili boʻlmagan shaxs bir xil sharoitda emas. Xuddi shunday, ogʻir kasallik, oila birligi, bolalarning holati yoki deport ish-harakatining amalda qanday olib borilayotgani ishning baholanishini oʻzgartirishi mumkin.

Istanbuldagi deport markazida boʻlgan shaxs uchun nima qilish mumkin?

Istanbulda ushlangan chet el fuqarolari ishning holatiga va markazlarning sigʻimiga qarab Istanbuldagi yoki boshqa viloyatlardagi qaytarish markazlariga yuborilishi mumkin.

Shu sababli shaxs Tuzla, Çatalca/Binkılıç, Arnavutköy yoki boshqa markazda deb taxmin qilib ish yuritish oʻrniga, avval uning hozirda qayerda saqlanayotgani aniqlanishi kerak.

Keyin esa shaxsning maʼmuriy nazorat qarori, deport qarori, rasman topshirilgan hujjatlar va agar mavjud boʻlsa, taqiq kodlari birgalikda koʻrib chiqilishi lozim.

GGMdan chiqish boʻyicha ariza faqat shu hujjatlar koʻrilganidan soʻng, aynan shu ishga moslab tayyorlanishi kerak.

Xulosa: har bir GGM ishi alohida huquqiy tahlilni talab qiladi

Deport markazidan chiqish uchun avvalo chet el fuqarosi nima sababdan maʼmuriy nazorat ostida saqlanayotgani aniqlanishi kerak. Soʻngra maʼmuriy nazorat qarorining asoslari, shaxsning hozirgi sharoitlari va GGMdan tashqarida qoʻllanishi mumkin boʻlgan muqobil choralar birgalikda baholanadi.

Sulh Ceza Hâkimliğiga berilgan maʼmuriy nazorat arizasi bilan İdare Mahkemesida ochilgan deport daʼvosi bir-biridan farq qiladi. Bu ikki yoʻlni aralashtirib yuborish, ayniqsa GGMda boʻlgan chet el fuqarolari uchun jiddiy muddat va huquq yoʻqotishlariga sabab boʻlishi mumkin.

Yaqiningiz Geri Gönderme Merkezida boʻlsa, birinchi bosqichda u qaysi markazda ekani, unga topshirilgan qarorlar va ishdagi mavjud taqiq yozuvlari aniqlanib, huquqiy yoʻl xaritasi shunga qarab tuzilishi kerak.

Huquqiy asoslar: 6458-sonli Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.53, m.57 va m.57/A; Turkiya Respublikasi Konstitutsiyasi m.19; Anayasa Mahkemesi B.T., B. No: 2014/15769, 30.11.2017; Anayasa Mahkemesi Abdulkadir Yapuquan, B. No: 2016/35009, 02.05.2019; T.C. İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı (Ichki ishlar vazirligi Migratsiya boshqarmasi raisligi) ning chegaradan chiqarib yuborish va maʼmuriy nazorat boʻyicha tushuntirishlari.

Chiqish talabi asoslanadigan muddat qoidalari uchun maʼmuriy nazorat muddati va uni uzaytirish shartlari, shikoyat rad etilgan holda tutiladigan yoʻl uchun esa shikoyat rad etilgandan keyingi imkoniyatlar haqidagi materialga qarashingiz mumkin.