Nafaka artırım davası: şartlar ve oran

Bağlanan nafaka sabit bir tutar değildir. Koşullar değiştiğinde yeniden belirlenmesi istenebilir ve bunun için belirli bir süre beklemek gerekmez.

Nafaka hangi şartlarda artırılır?

Dayanak Türk Medeni Kanunu'nun 176. maddesidir. Maddeye göre tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde nafaka miktarının artırılmasına karar verilebilir.

İki ayrı gerekçe vardır ve ikisi de tek başına yeterlidir:

• Mali durumun değişmesi. Nafaka yükümlüsünün gelirinin artması ya da alacaklının giderlerinin yükselmesi. Çocuğun okula başlaması, sağlık gideri doğması veya kira artışı bu kapsamdadır.
• Hakkaniyet. Tarafların durumunda belirgin bir değişiklik olmasa da, aradan geçen sürede paranın alım gücünün düşmesi tek başına artırım sebebidir.

Bu ikinci gerekçe önemlidir: "karşı tarafın geliri artmadı" savunması, enflasyon nedeniyle açılan artırım davasını tek başına sonuçsuz bırakmaz.

Artış ne kadar olur?

Kanun sabit bir oran koymaz. Olağanüstü bir değişiklik bulunmayan hâllerde yerleşik yargı uygulaması, artışın TÜFE'nin on iki aylık ortalaması üzerinden hesaplanmasını benimsemektedir. Daha önce ÜFE esas alınırken güncel uygulamada TÜFE öne çıkmıştır.

Bu bir tavan değildir. Somut olayda giderlerin enflasyonun üzerinde arttığı belgelenirse daha yüksek bir artış istenebilir; örneğin çocuğun özel eğitim veya sürekli tedavi gideri doğmuşsa.

Talep edilen tutarın gerekçelendirilmesi gerekir. Yalnızca oran yazmak yerine, artan giderlerin belgesini dosyaya koymak sonucu belirler.

Hangi nafakalar artırılabilir?

Her nafakanın kendi şartları vardır; ayrıntı için iştirak nafakası, yoksulluk nafakası ve tedbir nafakası yazılarına bakabilirsiniz.

Dava nerede açılır?

Görevli mahkeme aile mahkemesidir; bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.

Yetki bakımından kanunda özel bir kural vardır: nafakaya ilişkin davalarda yetkili mahkeme nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesidir. Bu, alacaklının kendi bulunduğu yerde dava açabilmesini sağlayan koruyucu bir düzenlemedir; borçlunun başka şehirde oturması davayı oraya taşımaz.

Süre sınırı var mı?

Yoktur. Nafaka artırım davası hak düşürücü süreye veya zamanaşımına tabi değildir; koşullar değiştiği sürece her zaman açılabilir.

Ancak beklemenin bir maliyeti vardır: artış kural olarak geçmişe yürümez, dava tarihinden itibaren hüküm doğurur. Yani üç yıl bekleyip dava açan alacaklı, geçmiş üç yılın farkını kural olarak alamaz.

Bu nedenle koşullar değiştiğinde beklemek yerine dava açmak, alacaklının lehinedir.

Hangi belgeler dosyaya konur?

Artırım davasında sonucu belirleyen şey iddia değil, giderin belgelenmesidir. Dosyaya konması gerekenler iki başlıkta toplanır.

1. Alacaklının artan giderleri: kira sözleşmesi ve ödeme dekontları, okul veya kreş ücreti, servis bedeli, düzenli sağlık gideri varsa reçete ve fatura, faturalardaki artış.
2. Yükümlünün mali durumu: çalıştığı yer ve gelir bilgisi, sosyal güvenlik kayıtları, üzerine kayıtlı taşınmaz ve araç bilgisi. Bu kayıtlar taraf talebiyle mahkemece ilgili kurumlardan istenebilir.

Yükümlünün kayıt dışı çalıştığı ileri sürülüyorsa, yaşam düzeyini gösteren somut olgular (işletme sahipliği, düzenli seyahat, taşınmaz edinimi) belirtilmelidir; mahkeme gerçek gelir düzeyini araştırır.

Kararda artış kaydı varsa

Boşanma hükmünde nafakanın her yıl belirli bir oranda artırılacağı kararlaştırılmış olabilir. Böyle bir kayıt varsa nafaka kendiliğinden artar ve ayrıca dava açmak gerekmez.

Ancak bu kayıt, koşullar öngörülenin ötesinde değiştiğinde artırım davası açma hakkını ortadan kaldırmaz. Kayıttaki oran fiilî giderlerin çok altında kalıyorsa yeniden belirleme istenebilir.

Uygulamada sık karşılaşılan bir durum, kararda "her yıl ÜFE oranında artırılır" yazmasıdır. Endeksler arasındaki fark yıllar içinde birikerek nafakanın alım gücünü düşürebilir; böyle bir dosyada artırım talebi, kaydın kendisinin yetersiz kaldığı gerekçesine dayandırılır.

Karşı taraf azaltma isterse

Aynı madde azaltmayı ve tümüyle kaldırmayı da düzenler. Nafaka yükümlüsünün gelirinin düşmesi, işsiz kalması veya alacaklının durumunun düzelmesi hâlinde azaltma talep edilebilir.

Yoksulluk nafakasının sona erme hâlleri ise ayrıca düzenlenmiştir; ayrıntısı nafakanın kaldırılması davası yazısındadır.